أغانى ، اصفهانى 6 / 95 ؛ تفسير ابن كثير 1 / 371 ؛ الوفاء ، ابن جوزى ص 724 ؛ الكاندهلوي ، حياة الصّحابة 1 / 187 و پس از آن ( به نقل از الهيثمىّ كه او نيز در 5 / 306 ، آن را از طبرانىّ و يحيى بن سعيد أموى در المغازى ، نقل مىكند ، و در 8 / 236 - 237 آن را از طبرانى مىآورد . مقابله كنيد : لسان « دعو » ؛ بع ش 59 ؛ بخارى 56 : 99 ، 122 ؛ 95 : 4 ؛ 97 : 51 ؛ بد 40 / 130 ؛ ترمذى 40 / 42 ؛ احمد حنبل ، 3 / 133 ، 4 / 74 و 75 ؛ الكتّانى ، 1 / 156 - 165 ( فرآه المسلمون ؛ مسلمانان آن را ديدند ؛ و در همان آمده است : « و يا أهل الكتاب » با واو ، ( چنان كه در روايت بخارى نيز چنين است ) ؛ دلائل النّبوّة ، بيهقى ( خطّى كوپرولو ، استانبول ) ورق 277 / الف ؛ النّهاية ، ابن اثير « أرس » ؛ سنن أبى منصور ج 2 ش 2480 . بنگريد : مقالهء من « آن حضرت كاخط قيصر روم كى نام » در مجلهء معارف ( أعظم گره در هند ) ماه ژوئيه 1935 ص 416 - 430 . نيز مقالهء من « عربون كى تعلقات بيزنطينى سلطنت سى » در مجلهء تحقيقات علمى ( دانشگاه عثمانى حيدرآباد دكن ) ج 3 / ( 1935 م . ) ؛ هر دو مقاله در كتاب من رسول اكرم كى سياسى ، آمده است ؛ كايتانى ، 6 / 50 ؛ اشپرنگر ، 3 / 265 ؛ الياس ابو غانم مسيحى ( البراهين الجليّة : دليلهاى روشن ، 1 / 9 و صفحات پس از آن ؛ مجيد خدّورى ص ( 1 ) 111 . ( 1 ) به نام خداوند بخشايندهء بخشايشگر از محمد بندهء خدا و فرستادهء او ، به هراكليوس ( 2 ) بزرگ روميان : كسى كه پيرو راستى گردد ، گزند نمىبيند . پس از ستايش و سپاس خدا ، من تو را به اسلام و پذيرفتن آن ، فرا مىخوانم ( 3 ) . به آيين اسلام درآى تا گزند نبينى . اسلام بپذير تا خداوند دو بار تو را پاداش دهد . اگر بر اين پيام پشت كنى ، گناه همهء مردم كشور ، يا كشاورزان ( 4 ) بر تو خواهد بود . « اى اهل كتاب ! به سخنى كه ما و شما آن را يكسان پذيرفته‌ايم ، روى آوريد . بدين معنى كه جز خدا را نپرستيم و در پرستش او ، هيچ چيز را انباز او نسازيم و جز اللّه ، عيسى يا عالمان دينى را پروردگار خويش ندانيم . بر اين بنياد ، اگر اهل كتاب ، از پذيرفتن توحيد سرباز زدند ، شما اى مسلمانان : به ايشان بگوييد : گواه باشيد و بپذيريد كه تنها ما ، در دل و زبان ، توحيد خدا را پذيرفته‌ايم ( 5 ) » . 1 . متن عربى نامه ، با همهء مآخذ غير عربى آن ، پيش از برگردان فارسى آن ، آمده است . - م . 2 . هرقل يا هراكليوس اول ( حدود 575 تا 641 م . ) امپراتور بيزانس يا روم شرقى از 610 تا 641 بود . در 629 م . مسلمانان به شام تاختند و تا سال 636 ، دمشق ، فلسطين ، بين النّهرين و مصر را گرفتند و سرانجام در پيكار يرموك ، سپاه امپراتور را شكست دادند ( فرهنگ معين ، 6 / 2268 ؛ المنجد فى الأدب و العلوم ص 573 ) . - م . 3 . متن « دعاية الإسلام » : دعوت به اسلام ، و آن عبارت است از به زبان آوردن كلمهء شهادت كه مردم كافر بدان فرا خوانده مىشدند . در روايت ديگر « بداعية الإسلام » آمده است و داعية همچون عافية و عاقبة ، مصدور و به معناى دعوت است ( لسان ، 14 / 258 « دعو » ) . - م . 4 . متن « أريسيّين » جمع أريس . بنگريد : لسان ، 6 / 6 - 7 . نيز بنگريد : ( صحاح جوهرى « ارس » ؛ الفائق ، 1 / 36 ؛ النّهاية ، ابن أثير ، 1 / 38 ) . - م . 5 . آل عمران / 64 . نيز بنگريد : ( مجمع البيان ، 1 / 455 ) . - م .