در پيكار بدر بود . سپس با انبوه مردم خود و آنان كه به ما پيوسته بودند ، به جنگ خندق شتافتيم ؛ ولى شما گودالها كنديد و از خانه‌هاى خود بيرون نيامديد » . در إمتاع الأسماع مقريزى آمده است : « مىگويند : نامهء ابو سفيان چنين بوده است : بىگمان دانسته‌اى كه من آنگاه كه در كاروان قريش بودم ، ياران تو را در باصا ( ؟ ) ديدم . هواداران تو حتى به مويى از ما دست نيافتند ، و در برابر حمله‌هاى ما ، تنها با كف دستهايشان ، به دفاع از خويشتن پرداختند » . ترجمهء بقيهء اين بند ، همانند بند بالا است . 4 . در مجمع البيان ، 5 / 239 آمده است : « از رهگذر بردبارى خدا ، شيطان شما را فريفته است » . - م . ( 1 ) 8 سازش با غطفان ( 1 ) براى شكست قريش در جنگ خندق ابن هشام ص 676 ؛ طبرى ص 1474 ؛ ابن سعد ، 1 / 2 ص 52 - 53 ؛ إمتاع الأسماع ، مقريزى ، 1 / 235 . نزديك به يك ماه بر پيامبر خدا و مشركان گذشت . در اين مدت ، به جز تيراندازى از دو سوى و محاصرهء شهر مدينه ، كارى از پيش نرفت . چون كار بر مسلمانان دشوار گشت ، رسول خدا ( ص ) كسى را نزد عيينة بن حصن و حارث بن عوف دو فرمانرواى قبيلهء غطفان فرستاد و به آنان پيام داد : در صورتى كه با همراهان خود ، از نبرد با او و يارانش ، دست بدارند و راه خويش گيرند ، وى يك سوم از محصول مدينه را به اينان خواهد داد . سپس صلحى ميان پيامبر و آنان انجام گرفت و پيمان نامه‌اى نيز نوشته شد ؛ ولى جز همان پيمان نهانى ، گواهى يا امضاى صلحى صورت نپذيرفت . هنگامى كه پيامبر در اين باره به رايزنى پرداخت . . . سعد بن معاذ ( 2 ) گفت : اى پيامبر خدا ما روزگار بت‌پرستى را با اين مردم به سر برديم . اينان انديشهء خوردن حتى يك دانه از اين خرماها را جز از راه مهمانى يا خريدن آنها از ما ، در سر خود راه نمىدادند . اكنون كه خداوند از رهگذر دين اسلام و پيامبر خود ، ما را بزرگ و ارجمند داشته است ، دارايى خويش را به آنان دهيم ؟ سوگند به خدا كه جز شمشير چيزى به آنان نخواهيم داد ، تا خداوند ، خود ميان ما و ايشان داورى كند . پيامبر خدا به سعد گفت : آنچه صلاح مىدانى بكن . پس سعد بن معاذ ، پيمان‌نامه را گرفت و نوشتهء آن را پاك كرد . متن اين نامه ، به دست نيامده است . 1 . غطفان : قبيلهء بزرگى از سعد قيس است ( الاشتقاق ، 249 ؛ جمهره ، 248 ) . - م . 2 . سعد پسر معاذ پسر نعمان از قبيلهء عبد الأشهل و از صحابيان بلند پايه بود . در جنگ بدر همراه مسلمانان پيكار كرد و در جنگ خندق شهيد گشت ( جمهره ص 339 ) . - م .