( 1 ) 2 - عصر شيخ مفيد فوق العاده حساس و از سخت‌ترين عصرها در تاريخ تشيع است . زيرا همه‌ساله در روز غدير خم ، و عاشورا كه شيعيان به گراميداشت اين ايام و برپايى مجالس جشن ، و سوگوارى مىپرداختند ، حنبليهاى متعصب بغداد كه نمىتوانستند شاهد برپايى چنين محافلى باشند ، به مجالس و دسته‌جات شيعيان حمله مىكردند ، و در نتيجه مصائب ، بلايا و كشتارهاى فجيع روى مىداد . ما اين عصر را در فصل اوّل كتاب خود : صراع الحريه فى عصر المفيد « 1 » ، توضيح داده‌ايم . يك سال خانه‌هاى شيعه در محلهء كرخ بغداد را به آتش كشيدند كه در اثر آن هجده هزار نفر ، و به اعتقاد ابن خلدون ، بيست هزار نفر و از جمله زنان و كودكان ، كشته شدند . ( 2 ) شيخ مفيد رحمه اللّه مىخواست با مسائل در نهايت حكمت و دقت برخورد كند . لذا در ارشاد كه از نوشته‌هاى اواخر زندگى او است ، كوشيد يك كتاب تاريخى برخوردار از دقّت و امانت علمى ارائه دهد كه همه آن را قبول داشته باشند و بتوانند از آن استفاده كنند . او مىخواست در اين كتاب حوادث را بدون تفصيل و به دور از اختلافات و تعصبات مذهبى بيان كند تا يك كتاب همگانى باشد . به همين منظور مسائل حسّاس و تفرقه برانگيز را به صورت نمايان ، ذكر نكرد تا آنجا كه از جزئيات سقيفه مربوط به بيعت با أبو بكر هيچ نمىگويد . « 2 » به نظر مىرسد كه اين كار شيخ مفيد در چارچوب سياستهاى متوازن و متعادل وى انجام شده كه شرايط را در اتخاذ آن مورد ملاحظه قرار مىداد و با آن واقع‌گرايانه ، هدف‌دار ، و با مسئوليت و آگاهى برخورد مىكرد . ( 3 ) امّا كتاب شيخ طوسى رحمه اللّه دفاع از شيعه اماميه است و شيخ طوسى آن را با نام

--> ( 1 ) اين كتاب با نام : آزادى بيان در عصر شيخ مفيد بوسيلهء همين مترجم به فارسى ترجمه شده است . ( 2 ) ر . ك : الارشاد ، ج 1 ، ص 189 .