ملاحظات در حاشيهء مطالبى كه بعنوان جواب از شبههء محمد بن ابى بكر داده شده ، تذكر چند نكته لازم به نظر مىرسد : 1 . با توجّه به جوابى كه داده شد نيازى به احتمالات ذكر شده در اين باب نيست از قبيل اين كه محمد بن ابى بكر نابغه بوده ، يا اين گفتگوى او با نظر اعجاز امير المؤمنين عليه السّلام بوده ، يا مادرش اسماء به او آموخته و امثال اين احتمالات كه با ذكر جواب اصلى ، از آوردن آنها صرف نظر مىشود . 2 . بر فرض اينكه مسألهء سنّ محمد بن ابى بكر بعنوان يك سؤال باقى باشد بايد گفت : باقى ماندن يك نقطهء مبهم در مجموع يك حديث يا يك كتاب ، بطورى كه فقط سؤال انگيز باشد نه اينكه به صورت يك اشكال ثابت باشد ، چنين شبههاى نمىتواند به درستى اصل حديث لطمه بزند . در مسألهء محمد بن ابى بكر هم مبهم ماندن سنّ او نمىتواند يك روايت به اين مفصّلى با آن همه قرائن صدق را باطل كند و از ارزش بيندازد . بلكه اصل مطلب ثابت است و يك قسمت آن بعنوان نكتهاى حل نشده باقى مىماند . 3 . احتمال قوى مىرود ريشهء مطرح شدن اين اشكال ، فقط منزّه نمودن ابو بكر و عمر از سخنانى باشد كه هنگام مرگ بر زبانشان جارى شده و از حقايق و اسرارى پرده برداشته است ، و طبيعى است كه دشمن از ميان همهء مطالب كتاب اين يك قطعه را كه داراى چنين محتوايى است براى اشكال‌تراشى انتخاب كرده است . مؤيد اين مطلب كلام صاحب الذريعة است كه مىگويد : « ظاهرا مؤلف رجال منسوب به ابن غضائرى از معاندين نسبت به بزرگان شيعه بوده و مىخواسته به هر صورتى در مورد آنان بدگويى كند » « 35 » ، و نيز كلام آية الله خويى كه مىگويد : « بعضى بطور يقين معتقدند كه رجال منسوب به ابن غضائرى يك كتاب جعلى است و آن را يكى از مخالفين جعل كرده و به ابن غضائرى نسبت داده است » « 36 » .

--> ( 35 ) الذريعة : ج 10 ص 89 . ( 36 ) معجم رجال الحديث : ج 1 ص 102 .