ابن الأثير ( مترجم : خليلى / حالت )
85
الكامل في التاريخ ( تاريخ كامل ) ( فارسي )
بيان احوال جاولى پس از آزاد كردن قمص جاولى پس از آزاد كردن قمص به سوى رحبه روانه شد . ابو النجم بدران و ابو كامل منصور ، پسران سيف الدوله صدقه ، كه پس از كشته شدن پدر خود در قلعهء جعبر نزد سالم بن مالك بسر ميبردند ، به خدمت جاولى رسيدند و عهد كردند كه با وى همدستى و يارى كنند .
--> [ ( ) ] هواء حرانكم غليظ * مكدر مفرط الحراره كان اجداثها جحيم * وقودها الناس و الحجاره و اين شهر را مسلمانان بدست عياض ابن غنم در خلافت عمر مفتوح داشتند . و عياض پيش از رها بدانجا شده بود . مقدمان شهر بيرون شدند و گفتند ما را از شما امتناعى نباشد لكن آن خواهيم كه شما نخست به رها رويد و هر قرار كه با اهل رها نهاديد ما نيز آن را پذيرفتار باشيم . و مسلمانان چنان كردند و به رها شدند و با آنان بدانسان كه در شهر رها گفتيم صلح كردند . و مردم حران نيز همان صلح را قبول كردند . ( معجم البلدان ) سامى آرد : حران هجرتگاه اولى حضرت ابراهيم از ارض بابل بوده و ازين جا به زمين كنعان درآمده است . در دورهء روميان نيز شهر از بلاد معموره بوده . مورخان رومى اين مكان را بنام « كارائه » ذكر مىكنند . و مركز صائبيان بوده است . بتخانهها و عبادتگاههاى بزرگ ايشان درين مكان ديده مىشد . و در اوائل دورهء اسلام معمور و آباد بود و جمعى از مشاهير دانشمندان ازين شهر برخاسته و برخى حكما و اطباء آن صابئى بودهاند . اكثر مترجمان كتب حكمى و طبى عرب از اهالى حران بشمار ميروند . مستوفى گويد : به روايتى سر حسين بن على عليه السلام در حران دفن شده است . شهر حران ، بعد از تسلط اسكندر يكى از مراكز مهم فرهنگ يونانى و ادبيات آرامى بوده است . و پس از انتشار دين مسيح اكثر مردم اين شهر به آئين بتپرستى قديم وفادار ماندند . و حتى پس از انتشار اسلام نيز كيش ستارهپرستى را نگاه داشتند . حرانيان از قديم به رياضيات و نجوم و فلسفه توجه داشتهاند . ( لغتنامه دهخدا )