و آيات و اخبار در آن تعارض دارند ، آنكه گفته است : گوشه‌گيرى بهتر است ، آفات معاشرت را در نظر گرفته است از حسد و دشمنى و كينه و غيبت و سخن چينى و خود نمائى و دنياطلبى و عدم فراغتِ دل براى ذكر و فكر و تضييع عمر و بىسودى آميزش با بيشتر مردم و مانند اينها . آنكه گفته : معاشرت بهتر است ، نظر به فوائدِ آن دارد از تعليم و تعلم و ره يافتن به روش علماء و اخلاقِ آنها و تحصيل ثواب بسيار از ديدارِ برادران و عيادتِ آنان و تشييع جنازهء آنان و كوشش در انجام حوائجشان و هدايت مردم و احياء رسومِ ديانت و حضور در جمعه و جماعت و امر به معروف و نهى از منكر و امثالِ آنها و با گوشه‌گيرى همهء اينها از دست مىرود . و حق اين است كه احوال و ازمان و اشخاص با هم فرق دارند و گوشه‌گيرى از مردمِ بد خوب است در صورت نوميدى از هدايت آنها چنانچه حضرت ابراهيم پس از نوميدى از هدايت مردم فرمود : از شماها و آنچه در برابر خدا مىپرستيد بر كنار مىشوم ، ولى نه گوشه‌گيرى كامل تا آنجا كه امور واجبه را از تعليم و تعلم و حضورِ جمعه و جماعت از دست بنهد ، و معاشرت مطلوب است براى سود در دنيا و يا دين بدون مفاسد مذكوره . و نيز اشخاص هم در اين باره تفاوت دارند و اگر علماء و فقهاء گوشه‌گيرى كنند مردم گمراه و سرگردان شوند و شياطين و جن و انس بر آنها چيره گردند ولى به معاشرتِ بسيارى از مردم نيازى نيست . و به علاوه دوره‌ها مختلفند و در خبر رسيده است كه براى مردم زمانى آيد كه جز گوشه‌گيرانِ گمنام نجات ندارند چنانچه سيد الساجدين ( ع ) براى فساد زمانه از خلق كناره گرفت زيرا بنى اميه به سختى بر مردم چيره شده بودند و چاره‌اى نبود و امام باقر و امام صادق ( ع ) بر خلاف آن عمل كردند زيرا به هدايت خلق توانا بودند و مانعى نداشت . و به هر حال شايسته است كه انسان طبيب خود باشد زيرا دردها را