در تاريخ ضبط شده است و حمزهء اصفهانى ، فهرستى از نام و مدّت عمر آن‌ها و پادشاهانى از ساسانيان كه با آنان معاصر بوده‌اند ، نقل نموده است . « 1 » هر چه هست ، سلطنت خاندان « بنى لخم » بزرگ‌ترين دولت عربى نيمه‌متمدن در منطقهء « حيره » بود . آخرين پادشاه اين سلسله « نعمان بن منذر » است كه داستان خلع و قتل او به حكم خسرو پرويز ، در تاريخ معروف است . « 2 » غسّان : در اواخر قرن پنجم ، يا اوايل قرن ششم ، گروهى از مهاجران در شمال غربى ، از گوشه و كنار عربستان فرود آمدند و در مجاورت امپراتورى روم ، كشور « غسّان » را تأسيس كردند . اين كشور تحت حمايت روم و فرمانروايان آن ، دست‌نشاندهء امپراتورىهاى « قسطنطنيه » بودند ، همان طورى كه فرمانروايان « حيره » دست‌نشاندهء پادشاهان ايران بودند . كشور « غسّان » تا حدّى متمدن بود و چون مراكز حكومت آن از يك طرف نزديك به دمشق و از طرف ديگر در جوار « بصرى » مركز خطّهء عربستان رومى واقع بود ، زير نفوذ و تأثير تمدن رومى درآمده بود . غسّانىها ، به جهت اختلافى كه با فرمانروايان لخمى حيره و ايرانيان داشتند ، متّحد و دوست روم بودند . روى هم رفته ، حدود نه يا ده امير غسّانى ، يكى بعد از ديگرى در اين كشور حكمرانى كردند . آيين رايج در حجاز آيين رايج در حجاز ، بت‌پرستى بود . فقط اقليت‌هايى از يهود ، در « يثرب » و « خيبر » زندگى مىكردند . همچنان كه ساكنان « نجران » شهر مرزى يمن و حجاز ، از آيين مسيح پيروى مىنمودند ؛ در مناطق شمالى نيز ، به خاطر مجاورت با منطقهء نفوذ روم ، مسيحيت رواج داشت . اگر از اين سه منطقهء حساس بگذريم ؛ نقاط حجاز را ، آيين

--> ( 1 ) . سني ملوك الارض ، ص 73 - 76 . ( 2 ) . الأخبار الطوال ، ص 109 .