( 1 ) نسخ خطّى « كتاب الفتوح » و نسخ مورد استفاده تا آنجا كه از فهارس كتب دستنويس داخلى و خارجى برمىآيد ، تنها يك نسخهء منحصر بفرد از اصل « كتاب الفتوح » - كه به زبان عربى است - در دنيا موجود است . جلد اوّل نسخهء مزبور در مجموعهء كتابهاى عربى كتابخانهء گوته ( Gothe ) در آلمان به شمارهء 1592 محفوظ است و جلد دوّم و سوّم آن در كتابخانهء توپقابى سراى ( Topkapi Saray ) ، بخش احمد سوّم ، به شمارهء 2956 موجود است [ ( 52 ) ] و حداقل پنجاه و پنج نسخهء خطّى فارسى از « كتاب الفتوح » در نواحى مختلف دنيا از جمله شوروى ، هند ، پاكستان ، انگلستان ، اسكاتلند ، و ايران وجود دارد . [ ( 53 ) ] شالودهء تصحيح كتاب حاضر بر نسخهء ادينبورگ نهاده شده است . امّا چون هر يك از هشت نسخهء مورد استفاده و استناد مصحّح داراى نقايص ، اغلاط ، سقطات ، محذوفات ، و كلمات نانويس يا ناخواناست ، هر يك را مكمّل بقيّه قرار داده در موارد لزوم از نسخه‌هاى ديگر نواقص را تكميل نموده است ؛ چنين مواردى ، در جاى خود در پاورقى متن ، تذكر داده شده است . بجز نسخهء كتابخانهء ادينبورگ كه به شمارهء 192 در اين كتابخانه نگهدارى مىشود و استورى ، با استناد به نوع كاغذ و خط نسخهء مزبور ، آن را نسخه‌اى كهنه و اقدم ناميده هفت نسخهء خطّى ديگر نيز ، افزون بر نسخهء چاپ سنگى سال 1305 هجرى قمرى بمبئى ، مددكار مصحّح بوده‌اند : 1 - نسخهء سليمانيهء استانبول ، تاريخ تحرير سال 1035 ه . ق . 2 - نسخهء كتابخانهء لنينگراد ، تاريخ تحرير ، سال 999 ه . ق . 3 - نسخهء موزهء بريتانيا ، تاريخ تحرير ، قرن 17 م . 4 - نسخهء بادليان . 5 - نسخهء كتابخانهء ملّى تهران . 6 - نسخهء كتابخانهء ملّى شيراز . 7 - نسخهء كتابخانهء ملّى تبريز ، تاريخ تحرير 981 ه . ق . بنابر اين ، متنى كه پيش رو داريد حاصل بررسى نه نسخه از « كتاب الفتوح » است .

--> [ ( 52 ) ] دايرة المعارف اسلام ، ج 2 / 5 ، ص 702 . [ ( 53 ) ] احمد منزوى ( 6 / 4435 به بعد ) بيست و هفت نسخه و استورى ( 2 / 884 به بعد ) پنجاه و سه نسخه نشان مىدهد و دو نسخه هم كه به محضر استاد دبير سياقى است سواى اين نسخ است .