( 1 ) بر شتر نشسته بود و جامهء احرام را از زير بازوى راست گذرانده بر دوش چپ افكنده بود چنان كه بازوى راستش بيرون بود ، و مىفرمود : اى مردم ، اگر بردهء حبشى بينىبريده‌اى هم بر شما فرمانروا شد اگر احكام خدا و كتاب خدا را ميان شما بر پاى داشت ، گوش به حرفش دهيد و او را اطاعت كنيد . سعيد بن سليمان از عبد اللّه بن مبارك ، از سلمة بن نبيط ، از پدرش نقل مىكند كه مىگفته است * روز عرفه پيامبر ( ص ) را ديدم و بر شترى سرخ موى نشسته بود و سخنرانى مىفرمود . عبد اللّه بن عمر و ابو معمر منقرى از عبد الوارث بن سعيد آزاد كردهء خاندان بنى عنبر ، از حميد بن قيس مكّى ، از محمد بن ابراهيم ، از عبد الرحمن بن معاذ تيمى كه از اصحاب رسول خداست نقل مىكنند كه مىگفت * در منى پيامبر ( ص ) براى ما خطبه ايراد فرمود و ما در جاى خود بوديم و گوشهايمان را گشوديم تا بشنويم كه چه مىگويد . پيامبر ( ص ) به آموختن مناسك حج به مسلمانان پرداخت و چون به منطقهء رمى جمره رسيد با انگشتان خود رمى جمره كرد و دو انگشت سبّابه را بر يك ديگر نهاد و پس آن گاه مهاجران را فرمود تا جلو مسجد مقيم شوند و انصار بر اطراف مسجد باشند و پس از ايشان ديگر مردم بنشينند . [ 1 ] محمد بن عبد اللّه اسدى از سفيان ، از عاصم بن عبيد اللّه ، از عبد الرحمن بن زيد ابن خطّاب ، از پدرش نقل مىكند كه مىگفته است * پيامبر ( ص ) در حجّة الوداع فرمود : اى مسلمانان ، بردگان خود را مواظب باشيد ، بردگان خود را مواظب باشيد و از آنچه خود مىخوريد بديشان بخورانيد و از آنچه خود مىپوشيد بر ايشان هم بپوشانيد و اگر گناهى كردند و نخواستيد آنان را عفو كنيد ، اين بندگان خدا را بفروشيد و هرگز آزارشان مدهيد . هاشم بن قاسم از عكرمة بن عمّار ، از هرماس بن زياد باهلى نقل مىكند كه مىگفته است * روز عيد قربان پشت سر پدرم بر شتر نشسته بودم و رسول خدا در منى سوار بر ناقهء خود از بهر مردم خطبه ايراد مىفرمود . ابو الوليد هشام طيالسى از عكرمة بن عمّار ، از هرماس بن زياد نقل مىكند كه مىگفته است * كودكى خردسال بودم و پشت سر پدرم بر شتر سوار بودم و پيامبر ( ص ) در منى روز عيد قربان سوار بر ناقهء غضباء خود براى مردم سخنرانى مىفرمود .

--> [ 1 ] . ظاهرا مقصود از مسجد در اين روايت بايد مسجد خيف باشد . - م .