1 . سمهودى پس از نقل گفتگوى عبد اللّه بن عمرو عاص و پدرش به هنگام قتل عمّار در جنگ صفين ، يادآورى مىكند كه اين گفتگو مىرساند كه سخن پيامبر ( ص ) به عمّار در بناى دوم مسجد بوده است ، زيرا عمرو در سال پنجم هجرى مسلمان شد . « 1 » 2 . در همين روايت نيز مطلبى آمده كه نشان مىدهد اين قضيه در بناى دوم مسجد بوده است . چه مىگويد : پيامبر ( ص ) در سايهء خانهء امّ سلمه نشسته بود . معلوم است كه آن حضرت ابتدا مسجد « 2 » را ساخت و سپس خانه‌هاى خود را پس از تكميل ساختمان نخست مسجد و به تدريج مطابق نياز بنا كرد . نخست خانهء سوده و عايشه را ساخت . « 3 » از سوى ديگر مىدانيم كه امّ سلمه مدّت‌ها پس از بناى مسجد ، هنگامى كه ابو سلمه فوت كرد ، به همسرى پيامبر ( ص ) درآمد . در اين باره در جاى خود سخن خواهيم گفت . نكتهء ديگرى كه لازم مىدانيم خوانندهء محترم را به آن توجّه دهيم ، فلسفهء حمايت رسول خدا ( ص ) از عمّار است . مىدانيم كه مسلمانان به هنگام ساختن مسجد به آن مرتبه از شعور و آگاهى رسيده بودند كه به خوبى دريابند اين كارشان براى رسيدن به منافع پست دنيايى نيست ، بلكه هدف نيل به ثواب آخرت است . از اين‌رو بايد در انديشه ، عمل و مواضع آنان ، آخرت مقام نخست را داشته باشد و زندگى حقيقى ، همان زندگى آخرت است و بلكه بدون آن ، زندگى معنا ندارد . چنان كه مىسرودند : اللهم لا عيش الّا عيش الآخره اللهم ارحم الانصار و المهاجره خدايا ؛ زندگى حقيقى جز زندگى آخرت نيست ؛ خدايا ؛ انصار و مهاجران را رحمت كن .

--> ( 1 ) . همان ، 331 - 332 . ( 2 ) . سيره حلبى ، 2 / 87 ؛ زاد المعاد ، 1 / 25 . ( 3 ) . تاريخ الخميس ، 1 / 346 ؛ وفاء الوفاء ، 2 / 458 - 462 .