وَ ما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ . « 1 » به اين اشكال چنين پاسخ داده‌اند : أ . ابن حجر مدعى است كه مطابق اجماع مورّخان ، آزر پدر ابراهيم ( ع ) نبوده است . او عمو يا جدّ مادرى ابراهيم بود . « 2 » پدرش تارخ نام داشت . از سوى ديگر به كار بردن واژه « اب » براى آزر مجازى است . همانند قول خداوند كه مىفرمايد : أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ ، إِذْ قالَ لِبَنِيهِ ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَ إِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ . « 3 » اسماعيل از پدران يعقوب نبود ، بلكه عموى اوست . ب . استغفار ابراهيم براى پدر ، در ابتداى جوانى بود . در حالى كه وقتى به سن پيرى رسيد و صاحب فرزند شد ، چنين براى پدر و مادرش استغفار كرد ؛ . . . رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَ لِوالِدَيَّ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ . « 4 » روشن است كه « والد » و « اب » با هم تفاوت معنى دارد . واژهء « اب » را بر مربّى ، عمو و جدّ هم به كار مىبرند . در حالى كه واژه نخست ، اختصاص به پدر بىواسطه فرد دارد . بنابراين استغفار دوم براى پدر حقيقىاش بوده ، در حالى كه استغفار نخست به عمو يا جدّش اختصاص داشت . ج . شايد بتوان گفت : كسى كه ابراهيم ( ع ) برايش آمرزش خواست و سپس از او بيزارى جست ؛ ايمان آورده باشد . از اين رو دوباره براى او آمرزش خواست . از سوى ديگر برخى از بزرگان معتقدند كه منشأ اجماع مورّخان در

--> ( 1 ) . توبه ( 9 ) : 114 . ( 2 ) . تاريخ الخميس ، 1 / 235 - 236 . ( 3 ) . بقره ( 2 ) : 133 . ( 4 ) . ابراهيم ( 14 ) : 41 .