ما تا حالا ديده‌ايم [ ذكر شده است . ] حركات شديد و عنيفى كه ما سراغ داريم ، شديدترينش زلزله‌هاست . ديگر از آن بيشتر را ما سراغ نداريم . تازه شديدترين زلزله‌هايى هم كه در دنيا رخ مىدهد ، در قسمتى از زمين رخ مىدهد كه آن هم باز شايد به آن اعماق زمين نمىرسد ، قسمتى از قشر زمين تكانهايى مىخورد كه ما احساس مىكنيم . ولى در عالم قيامت ، طبق آنچه كه از قرآن كريم استفاده مىشود اصلًا مسأله يك نوع زير و رو شدن و تكان و زلزله‌اى است كه نه فقط شامل زمين است بلكه تمام عالم يكسره مىشود . حالا اين چگونه است خدا عالم است ولى به هر حال در قرآن هست : « يا ايُّهَا النّاسُ اتَّقوا رَبَّكُمْ انَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَىْءٌ عَظيمٌ . يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا ارْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَى النّاسَ سُكارى وَ ما هُمْ بِسُكارى وَ لكِنَّ عَذابَ اللَّهِ شَديدٌ » « 1 » . قرآن خبر داده از يك زلزله‌اى كه اسمش را گذاشته « زَلْزَلَةُ السّاعَة » يعنى زلزلهء قيامت ؛ مىفرمايد : آن ، بزرگ و عظيم است . آن روزى كه آن زلزله را ببينيد ، مىبينيد كه ديگر هيچ كس به فكر هيچ كس نيست . در مقام مَثَل - چون عواطف مادر خصوصاً براى طفل شيرخوار شديدترين مرحلهء عطوفت است - در حدى است كه اگر مادرِ طفل شيرخوارى آنجا وجود داشته باشد يادش مىرود كه طفل شيرخوارى دارد . - [ سؤال نامفهوم ] هر دو وجهش را عرض كردم : يكى اينكه آيا اينكه مىفرمايد « قيامتِ واقع شده » از باب مستقبل محقَّق الوقوع است يا نه ؟ بعلاوه آنهايى كه مىگويند قيامتْ واقع شده ، يعنى عالم قيامت الآن وجود دارد ولى براى ما كه هنوز وجود ندارد . در توحيد صدوق هست ، وقتى كه [ از معصوم ] سؤال مىكنند آيا بهشت و جهنم مخلوق است يا مخلوق نيست ؟ مىفرمايد بهشت و جهنم مخلوق است يعنى الآن هم وجود دارد « 2 » ، ولى الآن كه بهشت و جهنم وجود دارد آيا براى ما هم الآن وجود دارد يا براى ما در زمان بعد هست ؟ عالم قيامت خودش وجود دارد ، نه عالمى است كه بعد مىخواهد حادث شود ، ولى براى همهء اشياء عالم [ در زمان بعد وجود دارد ، ] چون

--> ( 1 ) . حج / 1 و 2 . ( 2 ) . توحيد صدوق ، ص 118 .