با اينكه انسان گمان مىكند كه توحيد يكى از مسائل اسلام است و هزاران مسئلهء ديگر در اسلام در كنار توحيد قرار گرفته است ولى وقتى با نگاهى دقيقتر مىنگرد ، مىبيند اسلام سراسرش توحيد است ؛ يعنى تمام مسائل آن ، چه آنها كه مربوط به اصول عقايد است و چه آنها كه به اخلاقيات و امور تربيتى و يا به دستورالعمل‌هاى روزانه ارتباط دارد ، همگى يك جا و يكپارچه توحيد است . در منطق ، اصطلاحى وجود دارد ، مىگويند : تحليل و تركيب . اين دو كلمه كه در آنجا در فكر به كار مىرود از علوم طبيعى اتخاذ شده است و مراد اين است كه همانطور كه در عالم ماده تجزيه و تركيب است يعنى همهء مركبات تجزيه مىشود به عناصر اوليه و اگر آن عناصر را تركيب كنند دومرتبه آن مركب تشكيل مىگردد ، در انديشه‌ها و فكرها نيز همين‌گونه است . فيلسوفان مىگويند تمام انديشه‌ها و افكار بشر به اصل عدم تناقض برمىگردد ؛ يعنى اگر تحليل و تجزيه بكنند ، بازگشت به اين اصل مسلّمِ بديهى مىنمايد . در اسلام چنين اصلى وجود دارد كه همان توحيد است ، يعنى تمام مبانى اسلامى را اگر تحليل كنيم بازگشت به توحيد مىكند . اگر نبوت و معاد را كه دو اصل ديگر از اصول اعتقادى هستند و يا امامت را مورد تحليل قرار دهيم ، در شكل ديگر ، توحيد است . و اگر دستورهاى اخلاقى و يا احكام اجتماعى اسلامى را مورد بررسى قرار دهيم در شكل توحيد خودنمايى مىكنند . ما اين بحث را اينك به همين مقدار اكتفا مىكنيم و تفصيل بيشتر آن را به مورد ديگرى ايكال مىنماييم . در تفسير الميزان در موارد متعددى اين مطلب بيان شده است . توحيد نظرى و توحيد عملى در اسلام دو توحيد وجود دارد : نظرى و عملى . توحيد نظرى مربوط به عالم شناخت و انديشه است ، يعنى خدا را به يگانگى شناختن ، و توحيد عملى يعنى خود را در عمل ، يگانه و يك‌جهت و در جهت ذاتِ يگانه ساختن . به عبارت ديگر توحيد نظرى يعنى شناخت يگانه بودن خدا ، و توحيد عملى يعنى يگانه شدن انسان . نكته‌اى كه مىخواهم تذكر دهم اين است كه در سورهء حمد آنچه از اول سوره تا اينجا آمده است مربوط به نوع اول يعنى توحيد نظرى است و از اينجا ( ايّاكَ نَعْبُدُ ) به بعد بيان توحيد عملى است . اينجاست كه انسان به عظمت بىمانند اين سورهء