وظايف و تكاليفى است كه انسان در شرايط خاص و زمان خاص و يا نسبت به افراد خاص پيدا مىكند . مثلًا اخلاق خانوادگى نوع خاصى از اخلاق است ، اخلاق كسبى نوعى ديگر است . مسافرت ، اخلاق و آداب خاصى را ايجاب مىكند زيرا وضع جديدى براى انسان به وجود مىآورد و انسان را در شرايط خاصى قرار مىدهد كه با محيط اقامت يعنى وطن متفاوت است . در مسافرت انسان با يك عده كه « همسفر » ناميده مىشوند ، شب و روز بسر مىبرد . بسيارى از پرده‌ها كه تا آن وقت ميان او و همسفرانش وجود داشت خواه ناخواه برداشته مىشود ، خواب و بيدارىاش با آنهاست ، همكاريها و همگاميهايى كه هرگز در حضر پيش نمىآيد لازم مىشود . اينها قهراً وظايف و تكاليف خاصى را به وجود مىآورد و آمادگى روحى و اخلاقى مخصوصى را ايجاب مىكند . در دين مقدس اسلام به اين بخش از اخلاق توجه مخصوص شده و دستورهاى بسيار مفيد و ثمربخش - كه نمونهء ديگرى از جامعيت و عمق تعليمات اين دين مبين است - داده شده است . ما اميدواريم بتوانيم اينها را براى شما آقايان و بانوان محترم كه عازم سفر بيت‌اللَّه مىباشيد بيان كنيم . اتفاقاً علماى اسلام اين دستورهاى اسلامى را در مقدمهء حج ذكر كرده‌اند ، زيرا در ميان فرايض اسلامى اين فريضه است كه مستلزم سفر و خروج از وطن مىباشد . ما قبل از آنكه وارد متن آن دستورها بشويم ، مقدمتاً دو مطلب را توضيح مىدهيم : يكى راجع به فايده و لزوم اين درس براى حجاج محترم ، ديگر راجع به معنى كلمات « اخلاق » و « آداب » و « سفر » كه در عنوان درس ما قرار گرفته‌اند و همچنين كلمهء « رفيق » كه معمولًا در مورد همسفر به كار برده مىشود . اما فايده و لزوم اين درس : فرضاً آمادگى اخلاقى براى ساير مسافرتها لازم نباشد ، براى اين سفر مذهبى اجتماعى كمال ضرورت دارد . اين سفر علاوه بر جهاتى كه در ساير سفرها وجود دارد يك سفر روحى و مذهبى است . بديهى است تا انسان از نظر روحى پاك و منزه نباشد نمىتواند از يك برنامهء روحى بهرهء معنوى ببرد . گاهى بعضى افراد مىپرسند : چطور است كه از نظر اسلام استطاعت مالى و استطاعت بدنى و استطاعت طريقى شرط است اما استطاعت روحى و اخلاقى