مىدهد ) چه عوامل اساسى است ! و اساسا قرآن تاريخ را اين طور تفسير مىكند : هيچ ملتى فانى نشد مگر به علت ظلم و بىعدالتى يا به علت فساد اخلاق يا به علت ترك امر به معروف و نهى از منكر يا به علت تفرق و تشتت . حال چه رابطه‌اى ميان اينها هست ، كدام يك علت است كدام يك معلول ؟ آيا ترك امر به معروف و نهى از منكر منجر مىشود به بىعدالتى ، به فساد اخلاق ، به تفرق و تشتت ؟ آيا بىعدالتى منجر مىشود به فساد اخلاق ؟ آيا فساد اخلاق منجر مىشود به بى عدالتى ؟ آيا تفرق و تشتت علت است اينها معلولند ؟ آيا اينها علتند آن معلول است ؟ كدام علت است كدام معلول ؟ خودش داستان ديگرى است ولى بالاخره اينها هستند عوامل فانىكننده و مضمحل كننده‌اى كه قرآن با درسى كه از تاريخها به ما مىدهد به ما مىآموزد . قبلا عرض كرديم كه درسهايى كه تاريخ مىدهد نوعى از آن ، درسى است كه يك فرد از مدلها و نمونه‌هاى عالى تاريخى مىگيرد يا از نمونه‌هاى بد تاريخى مىگيرد ، ادبى است از نوع ادبى كه لقمان آموخت ( به لقمان گفتند ادب از كه آموختى ؟ گفت از بىادبان ) . ولى نوع ديگر ، درسى است كه امتها به عنوان يك امت از امتهاى گذشته بايد بگيرند ، آنها را آينهء خودشان قرار بدهند ، سرنوشت خودشان را در سرگذشت آنها ببينند : چرا خداى متعال فلان قوم را به هلاكت رساند ؟ خدا كه دشمن كسى نيست . خدا سننى دارد : انَّ اللَّهَ لايُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِانْفُسِهِم . ببينند علتش چه بود ؟ آيا ظلمشان زياد بود ؟ آيا تفرق و تشتت داشتند ؟ آيا ترك امر به معروف و نهى از منكر كردند ؟ آيا فساد اخلاق داشتند ؟ سياست بنىاميه : حفظ ظاهر و از بين بردن محتواى اسلام آنچه كه بنى اميه در صدر اسلام به وجود آوردند [ اين بود كه ] در عين حفظ شعائر اسلامى و ظواهر اسلامى [ محتواى اسلام را از بين برده بودند . ] در زمان آنها بانگ اذان از زمان پيغمبر بلندتر بود يعنى بالاى مأذنه‌ها بيشتر اذان مىگفتند ، مسجد و مناره و مأذنه از زمان پيغمبر بيشتر بود . جمعيتى كه در حج شركت مىكردند ، انبوه جمعيت در زمان بنىاميه از زمان پيغمبر بيشتر بود . صفهاى نماز جماعت در زمان آنها از صفوف جماعت در زمان پيغمبر درازتر و طولانىتر بود . ظاهر ماه رمضان در زمان آنها از زمان پيغمبر محفوظتر بود . ظواهر كاملًا محفوظ بود ، اما آن روحها ، آن معناها ، آن حقيقتها ، آن خلوصها ، آن توحيدها ، آن عدالتها ، آن امر به معروف و نهى از منكرها ، آن صفاى اخلاق‌ها ، از آنها ديگر خبرى نبود . على فرمود : لُبِسَ الْاسْلامُ