اعضاى آن همدردى هست ، جامعه نيز اگر سالم و زنده و داراى روح اجتماعى باشد همين طور است . اين تشبيه و تعبير از سخنان رسول اكرم صلى الله عليه و آله است كه فرمود : مَثَلُ الْمُؤْمِنينَ فِى تَوادُدِهِمْ وَ تَراحُمِهِمْ كَمَثَلِ الْجَسَدِ اذَا اشْتَكى بَعْضٌ تَداعى لَهُ سائِرُ أعْضاءِ جَسَدِهِ بِالْحُمّى وَ السَّهَرِ « 1 » . مَثَل مؤمنين از لحاظ علايق و عواطف متبادل كه بين ايشان هست مَثَل تن است : يك عضو كه به درد مىآيد ساير اعضا يكديگر را به همدردى مىخوانند و تب و بىخوابى پيدا مىشود . چو عضوى به درد آورد روزگار * دگر عضوها را نماند قرار باز هم وجه شبه‌ها و قدر مشترك‌ها بين جامعه و پيكر هست . معمولًا در تشبيه‌ها كه چيزى به چيزى تشبيه مىشود يك يا دو و حداكثر سه وجه شبه بين آن دو هست ، اما اين تشبيه يعنى تشبيه جامعه به پيكر از آن تشبيه‌هاست كه بيش از ده وجه شبه هست و شايد بتوان ده‌ها وجه شبه ذكر كرد . ممكن است اين تشبيه از نظر جامعيت تشبيه بىنظيرى باشد . در عين حال كه اين تشبيه چنين تشبيه جامعى است ، اين طور نيست كه پيكر و جامعه از همه جهت مثل هم باشند ، مواردى هست كه حكم جامعه و حكم پيكر دوتاست . امشب براى اينكه عدالت را معنى كنم ، بعضى قسمتها كه بين پيكر و جامعه فرق است عرض مىكنم . اختلاف جامعه با اندام زنده يكى از موارد اختلاف اين است كه اعضاى پيكر ، هر كدام محل ثابت و مقام معلومى دارند ، تغيير محل و مقام و پست و شغل نمىدهند ، اما افراد اجتماع اين‌طور نيستند . مثلًا هر كدام از چشم و گوش و دست و پا يك عضوند و يك مقام ثابت دارند و يك وظيفه دارند : چشم هميشه چشم است و گوش هميشه گوش ، كار چشم هميشه

--> ( 1 ) . مسند احمد ، ج 4 / ص 270 با اندكى اختلاف .