مىكردم ؛ در هر دو مطلبى ديدم كه براى من خيلى عجيب بود . مسئلهء به اصطلاح الغاى بردگى در آمريكا را مطالعه مىكردم . تا حالا براى خود من شكى در اين مطلب نبود كه در آمريكا آن وقتى كه بردگى را الغاء كردند فقط يك عامل انسانى در كار بوده است يعنى انگيزهء انسانى داشتند و روى شرافت انسانى اين كار را كردند . بعد ديدم اصلًا قضيه جور ديگرى بوده ؛ تضادى بوده ميان آمريكاى شمالى و آمريكاى جنوبى ؛ منافع آمريكاى جنوبى اقتضا مىكرد برده داشته باشد ولى منافع اقتصادى آمريكاى شمالى ايجاب مىكرد اصلًا برده نباشد و بردگى الغاء بشود . اين جنگ و اين الغاء هم به خاطر منافع بوده است و چون از روى حقيقت و صداقت نبود و فقط فرمول بود هنوز هم اولاد همان بردگان در آمريكا بدون اينكه اسم بردگى روى آنها باشد از برده بدترند ، همين سياههايى كه الآن هستند و هنوز هم آمريكا تسليم نمىشود ؛ براى اينكه گندم‌نمايى و جوفروشى در كار بوده است . شما مسئلهء حقوق زن و آزادى زن را در امروز مىبينيد و مىشنويد كه اروپاييها پيش قدم شدند ، براى زن حق مالى قائل شدند ، چنين و چنان كردند . وقتى انسان تاريخ اين مسئله را درست مىخواند مىبيند در اين هم باز يك خرده شيشه‌اى وجود داشته است ، چه خرده‌شيشه‌اى ! ويل دورانت در كتاب لذات فلسفه مىنويسد كه آغاز نهضت زن - كه در انگلستان شروع شد و مخصوصاً به زنها استقلال اقتصادى دادند - چه بود . مىدانيد كه تقريباً تا يك قرن پيش دنياى اروپا براى زن حق مالكيت قائل نبود يعنى كار زن را متعلق به شوهرش مىدانست ، اگر زن كارى مىكرد و زحمتى مىكشيد اجرتش را بايد به شوهرش مىدادند . اصلًا زن استقلال نداشت . اگر احياناً به ارث هم چيزى به او مىرسيد باز اختيار آن دست شوهرش بود . چطور شد كه به زن استقلال اقتصادى دادند ؟ وقتى ما تاريخ را مىخوانيم مىبينيم پس از آنكه كارخانه‌هاى عظيم پيدا مىشود و شهرها احتياج به كارگر پيدا مىكنند ، مخصوصاً كارگرى كه مزد كمتر بگيرد و آن كارگرى را كه مزد كمتر مىگيرد در ميان زنان و كودكان و اطفال پيدا مىكنند ، و بعد مىبينند مردها اجازه نمىدهند زنان و بچه‌هايشان بيايند در كارخانه‌ها كار بكنند چون زندگى و خانواده‌شان مختل مىشود ، مىآيند قانون مىگذارند كه بعد از اين زنان و كودكان استقلال اقتصادى داشته باشند ، پدرها حق نداشته باشند جلو بچه‌ها را بگيرند و شوهرها حق نداشته باشند جلو زنها را بگيرند . به اين وسيله استقلال اقتصادى به زن دادند . دنياى اروپا