نيابى خار و خاشاكى در اين ره چون به فرّاشى * كمر بست و به فرق استاد در حرف شهادت لا تشبيه شاعرانه‌اى كرده : لا به شكل يك جاروب است كه دسته‌اى دارد و مىشود با آن جاروب كرد . مىگويد در ابتداى لا إله الّا اللَّه يك جاروب‌دستى قرار گرفته است كه اول بايد خار و خاشاكها را از سر راه توحيد جاروب بزنيد تا موحد واقعى باشيد . اين است كه تعليمات اسلام از اينجا شروع مىشود و به همين دليل است كه اسلام توانست آزادى واقعى به مردم و بشريت بدهد . در دو جلسه‌اى كه من راجع به آزادى معنوى بحث مىكردم يك قسمتى در اين قضايا بحث كردم كه اساساً آزادى چيست ؟ و ديگر اينكه آزادى بر چند قسم است : آزادى معنوى و آزادى اجتماعى ، و سوم وابستگيهاى اين دو نوع آزادى به يكديگر ؛ يعنى آزادى معنوى بدون آزادى اجتماعى يا [ عملى ] نمىشود يا كار مشكلى است ، و مخصوصاً آزادى اجتماعى بدون آزادى معنوى امكان‌پذير نيست . تا بشريت آزادى معنوى پيدا نكند نمىتواند آزادى اجتماعى داشته باشد . شعار آزادى كافى نيست در مسئلهء آزادى كه در اين دو سه هفته موضوع بحث ما بود و امشب هم به مناسبت عيد سعيد مبعث من اين بحث را به عنوان « نهضت آزادىبخش اسلام » عنوان كردم بايد كاملًا توجه داشت كه آزادى و حريت را شعار قرار دادن كارِ آسانى است . امروز آزادى شعار تمام طبقات و افراد شده و اينقدر شعار قرار گرفته است كه ارزش اين كلمه به كلى از ميان رفته است . شعار دادن به نام آزادى كار آسانى است اما آيا با شعارِ تنها آزادى براى بشر پيدا مىشود ؟ به صرف اينكه ما براى آزادى شعار بدهيم بگوييم زنده‌باد آزادى ، مرگ بر ضد آزادى ، آيا با اين زنده‌باد و مرده‌باد ، آزادى به معنى واقعى پيدا مىشود ؟ نه تنها با شعار ، آيا با هر تعليم و تربيتى مىشود آزادى را براى بشر تأمين كرد ؟ اعلاميهء جهانى حقوق بشر اين‌جور خيال مىكند ، مىگويد سرمنشأ تمام فسادها ، خونريزيها ، فسادها ، ظلمها و استبدادها اين است كه افراد بشر به آزادى يكديگر احترام نمىگزارند . مىگوييم بسيار خوب ، حال چكار بكنيم كه افراد بشر به آزادى يكديگر احترام بگزارند ؟ يك فرمول خيلى ساده‌اى پيشنهاد