اين است كه به فرمان عمل كردى ، يعنى ما بيش از اين نمىخواستيم ، ما واقعاً نمىخواستيم تو بچه‌ات را بكشى ، ما مىخواستيم ببينيم تو واقعاً تا اين حد حاضر هستى ؟ تو حاضرى فرزندت را در راه خدا قربانى كنى ؟ حاضرى به دست خودت فرزندت را قربانى كنى ؟ فرزندت هم تا اين مقدار تسليم امر خدا هست ؟ ما از بندگان اين را مىخواهيم ، ما از بندگان فداكارى در راه حق را مىخواهيم ، ما از بندگان تسليم در راه حق را مىخواهيم ، شما امتحان خودتان را داديد : قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا . بعد دستور رسيد : انسان را قربانى كردن ديگر براى هميشه ملغى ! به جاى اينكه يك انسان را اينجا قربانى كنى ، يك گوسفند را قربانى كن كه حيوانى است كه خدا او را براى اينكه گوشتش مورد استفاده قرار بگيرد خلق كرده ، گوشتش را به فقرا و به افراد ديگر صدقه بده ، كه از آن وقت اين سنت معمول شد . بنابراين يك ركن عيد قربان كه ما مسلمين بايد آن را عيد بگيريم براى اين است كه يك يادگار و خاطرهء بزرگى از توحيد دارد كه نه تنها توحيد فكرى است ، بلكه توحيد عملى است . قسمت دوم اين عيد اين است كه برادران ما در اين سالها در حدود يك ميليون و پانصد هزار نفر - و در سنوات پيشين كه وسايل نبود ، كمتر - و به هرحال هميشه يك اجتماع بسيار بزرگى را در مكه تشكيل داده‌اند ، مناسك حج را انجام داده‌اند . روزى است كه شايد مىتوانم بگويم صدى نود دستور خدا را عمل كرده‌اند . اركان عمل حج را - كه وقوف عيد ، وقوف در عرفات و وقوف در مشعر است - انجام داده‌اند ، رمى جمرات كرده‌اند ، قربانى كرده‌اند و بعد از قربانى ، ديگر از لباس احرام خارج شده‌اند . آنها يك موفقيتى دارند . براى برادران ما مستقيماً عيد است ، عيد انجام وظيفه است ، مثل اينكه عيد فطر عيد انجام وظيفه است . از لباس احرام خارج شده‌اند ، تقصير مىكنند ، موى بدنشان را مىتوانند بگيرند . اشخاصى كه سفر اول حجشان است لازم است سرهاى خودشان را بتراشند ، براى ديگران لازم نيست ولى ناخن مىگيرند يا مويى از خودشان مىگيرند ، به هرحال از لباس احرام خارج مىشوند . ما هم كه اينجا هستيم ، داريم با آنها همدلى و همدردى مىكنيم ، اظهار خوشحالى مىكنيم كه برادران ما چنين توفيق عظيمى نصيبشان شده است و باز آرزو مىكنيم كه يك وقتى ما هم در جاى آنها باشيم ، ما هم اين موفقيت را داشته باشيم و برادران ديگر ما براى ما جشن بگيرند و اظهار مسرّت و شادمانى كنند . خود