اين مطلب امروز بسيار مورد اهميت است . در جاهليت قرن بيستم تحت نفوذ استعمار ، قوميتها و مليتها تا حد زيادى تحريك مىشود و اين سبب تفرقهء مسلمانان است . فرقى كه هست اعراب با مقياس قبيله و امروز با مقياس نژاد و ملت ، تفاخر جاهلى مىكنند . ما در مقالهء « ايران و اسلام » در اين باره بحث كرديم . در كشاف مىگويد : بازار عكاظ و ذىالمجاز و . . . بعد از ايام حج تشكيل مىشد . در حج دو مسئله است كه از مشكلات و بلكه به نظر بعضى از نقاط ضعف حج شمرده مىشود : قربانى ، تعظيم سنگ و غيره . از نظر اول ، اين عمل يك ظلم و آزار است و نمىتواند مقرّب باشد و از قضا اسم قربانى به آن داده‌اند . آيا مىتوان كسى را شكنجه كرد به قصد قربت ؟ ميازار مورى كه دانه‌كش است * كه جان دارد و جان شيرين خوش است قطع نظر از آزار و اذيت ، چه رابطه‌اى ميان رضاى خدا و ريختن خون يك حيوان است ؟ مگر خداوند - العياذ باللَّه - خونخوار است و از اينكه ببيند خون حيوانى ريخته مىشود مسرور و خوشحال مىشود ؟ بعلاوه ، چنان كه گفتيم ظلم و آزار و تعذيب است و مبعّد است . ايراد ديگر به قربانى اين است كه يادگار توحش است . در قديم در اديان وثنى و بت‌پرستى مذبحهايى بوده است و مردم براى رضاى بتها قربانى مىكرده‌اند و خيال مىكرده‌اند آن بتها از آن گوشتها استفاده مىكنند و ظاهراً گوشتهاى آن حيوانات را نمىخورده‌اند و لااقل خون آنها را كه براى خودشان خوراكى بوده به سر و صورت بتها مىماليده‌اند . اما جواب : راجع به اين قسمت كه چه فايده‌اى بر ريختن خون مترتب مىشود ، اين در صورتى صحيح است كه هدف از قربانى و كفّارات ( كه اختصاصاً در باب حج ، همه از نوع گوسفند يا شتر كشتن است الّا نادراً ) فقط ريختن خون باشد . دليلى ندارد كه صرف ريختن خون مقرّب باشد ، زيرا عملى مقرّب است كه رضاى خدا در آن باشد و رضاى خدا در اين است كه انسان به كمال فردى و اجتماعى خود برسد . صرف ريختن خون نه به كمال فردى انسان كمك مىكند و نه به كمال اجتماعى او . ولى اگر هدف اصلى اطعام و انفاق باشد ، همان‌طورى كه در ساير كفّارات هست ( و البته اطعام و انفاقى است دسته‌جمعى و به صورت خاص ، يعنى به صورت اطعام