بهره‌كشى از درويشان به سود توانگران است . سخن مرا باور كنيد كه اروپاى امروز بزرگترين مانع در راه پيشرفت اخلاق بشريت است . از طرف ديگر ، مسلمانان مالك انديشه‌ها و كمال مطلوب‌هاى نهايى مطلق مبتنى بر وحيى مىباشند كه چون از درونىترين ژرفاى زندگى بيان مىشود ، به ظاهرى بودن آن رنگ باطنى مىدهند « 1 » . مزيت ديگر اقبال اين است كه در ذهن خود درگيريهايى كه محمد عبده گرفتار آنها بوده داشته است ، يعنى يافتن راه حلى كه مسلمانان بدون آنكه پا روى حكم يا اصلى از اصول اسلام بگذارند مشكلات سياسى و اقتصادى و اجتماعى زمان خود را حل كنند . از اين رو دربارهء مسائلى از قبيل اجتهاد ، اجماع و امثال اينها زياد مىانديشيده است . اقبال ، اجتهاد را موتور حركت اسلام مىشمارد . از جمله مزاياى اقبال اين است كه بر خلاف ساير پرورش‌يافتگان فرهنگ غرب شخصاً معنويت‌گراست و از بعد روحى عرفانى و اشراقى نيرومندى برخوردار است . از اين رو براى عبادت و ذكر و فكر و مراقبه و محاسبةالنفس و بالاخره سير و سلوك و معنويت و آنچه امروز آن را درونگرايى مىخوانند و احياناً تخطئه مىنمايند ، ارزش فراوان قائل است و از جمله مسائلى كه در احياى فكر دينى طرح مىكند اين مسائل است . اقبال احياى فكر دينى را بدون احياى معنويت اسلامى بىفايده مىشمارد . مزيت ديگر او اين است كه تنها مرد انديشه نبوده ، مرد عمل و مبارزه هم بوده است ، عملًا با استعمار درگيرى داشته است . اقبال يكى از پايه‌گذاران و مؤسسان كشور اسلامى پاكستان است . مزيت ديگر اقبال قدرت شاعرى اوست ، قدرتى كه در خدمت اهداف اسلامى او قرار گرفته است . اقبال از نوع شاعرانى است كه كواكبى آنها را ستود از قبيل كميت اسدى و حسّان بن ثابت انصارى و دعبل بن على خُزاعى . سرودهاى انقلابى اقبال كه به زبان اردو بوده ، به عربى و فارسى ترجمه شده و همچنان اثر حماسه آفرين و هيجان آور خود را حفظ كرده است . اقبال با آنكه به طور رسمى مذهب تسنن دارد ، به اهل بيت پيغمبر علاقه و

--> ( 1 ) . احياى فكر دينى ، ص 204 .