مسيحى به نحوى ، چه به شكل رقابت و چه به شكل مبارزه ، قد علم كند مأيوس بودند . گويند ناصرالدين شاه در بازگشت از يكى از مسافرتهاى فرنگ به صدراعظم خود گفت : صدراعظم ! ما هرگز به غرب نخواهيم رسيد ، تو فقط كارى بكن تا من زنده هستم صدايى از كسى بلند نشود ! سِر سيد احمدخان هندى كه در عصر خود رهبر مسلمانان هند به شمار مىرفت و در ابتدا با استعمار مبارزه مىكرد ، در سال 1284 هجرى سفرى به انگلستان رفت . به اقرار دوست و دشمن ، آن سفر اثرى عميق در روحيهء او باقى گذاشت . انديشهء مبارزه با استعمار انگلستان پس از مشاهدهء آن تمدن گسترده و وسيع و آن قدرت سياسى و اقتصادى و نظامى و فرهنگى ، به كلى از دماغ سيد احمد خان خارج شد . او آنچنان مرعوب فرهنگ و تمدن غرب شد كه آن را غيرقابل خدشه و چون و چرا ، و قدرت انگلستان را مقاومت‌ناپذير و مبارزه با آن را بيهوده دانست . از آن پس نه تنها همكارى با هندوان هم‌زنجير مسلمانان را كه با استعمار انگلستان مبارزه مىكردند ترك گفت ، مبارزهء حزب « مسلم ليك » را - كه اقبال نيز يكى از اركان آن بود - تخطئه كرد و از تأييد و همكارى با آنها خوددارى نمود . به نظرش رسيد كه تنها راه براى مسلمانان جلب حمايت انگلستان در مقابل هندوان است . سيد احمدخان از اين پس تبديل شد به يك فرد مبلّغ تمدن و فرهنگ غرب . قرآن را هم با ديد حسى و احياناً مادى غربى تفسير مىكرد . اما سيد جمال برعكس ، نه مجذوب تمدن غرب بود و نه مرعوب ، همواره مسلمانان را هشدار مىداد ترس و نوميدى را به خود راه ندهند و در مقابل ابوالهول استعمار غربى ايستادگى نمايند . آقاى دكتر حميد عنايت مىنويسد : سيد جمال در زمانى مىخواست از راه « عروةالوثقى » ( مجله‌اى كه به زبان عربى در پاريس منتشر مىكرد ) بر دامنهء اين مبارزه ( مبارزه با ترس و نوميدى ) بيفزايد كه استعمار انگليس در آسيا به كاميابيهاى بزرگى دست يافته بود و بر اثر شكست ايران در جنگ هرات ( 1273 هجرى و 1856 ميلادى ) و نافرجامى شورش هند ( 1274 ه . و 1857 م ) و اشغال مصر ( 1300 ه . و 1882 م ) در نظر تودهء مسلمان همچون قدرتى شكست‌ناپذير مىنمود . سيد مىدانست كه مسلمانان تا زمانى كه خويشتن را از عقدهء