ندانست ، برعكس عامل ترقى و تعالى شمرد « 1 » و همچنين به ارنست رنان ، فيلسوف فرانسوى معاصرش كه به اسلام تاخته بود و آن را ضد علم و عامل انحطاط مسلمين به حساب آورده بود ، پاسخ داد « 2 » . 5 . مبارزه با استعمار خارجى اعم از استعمار سياسى كه در مسائل داخلى كشورهاى اسلامى دخالت مىكرد ، و استعمار اقتصادى كه منجر به كسب امتيازات ظالمانه و غارت كردن منابع مالى و اقتصادى جهان اسلام مىشد ، و استعمار فرهنگى كه به نوعى فرهنگ‌زدايى از نظر فرهنگ اسلامى مىپرداخت و آنها را به آنچه خود داشته و دارند بىاعتقاد مىكرد و برعكس ، فرهنگ غربى را يگانه فرهنگ انسانى و سعادتبخش معرفى مىكرد تا آنجا كه برخى روشنفكران مسلمان را معتقد ساخت كه اگر شرقى مىخواهد متمدن شود بايد از فرق سر تا ناخن پا فرنگى شود ؛ خطش خط فرنگى ، زبانش زبان فرنگى ، طرز لباس پوشيدنش همان طرز لباس پوشيدن فرنگى ، آدابش ، مراسمش ، تشريفاتش ، ادبياتش ، عقايدش ، فلسفه‌اش ، هنرش ، اخلاقش همه فرنگى شود . سيد طرح همبستگى دين و سياست را براى دو جبهه لازم مىدانست : جبههء استبداد داخلى و جبههء استعمار خارجى . كوشش فراوان داشت كه شعور مذهبى مسلمانان را براى مبارزه با استبداد و استعمار بيدار سازد و براى اين برنامه ، نسبت به هر برنامهء اصلاحى ديگر حق تقدم قائل بود . كوششهايى كه بعدها متقابلًا از طرف عمّال استعمار در جهت جدايى دين و سياست ( سكولاريسم ) به عمل آمد كه به نام « عَلْمانيّت » « 3 » معروف شد و آتاتورك را قهرمان بزرگ آن بايد به شمار آورد ، براى مقابله با همين طرح بود . انديشهء علمانيت را در جهان عرب ، مسيحيان عرب تبليغ كردند . واضح است كه اگر همبستگى دين و سياست اصل مسلّم شناخته شود ، مسيحيان عرب نقشى در جامعه نخواهند داشت . ولى تنها مسيحيان عرب نبودند كه انديشهء علمانيت را تبليغ مىكردند ، عده‌اى از

--> ( 1 ) . همان مدرك و كتاب سيد جمال الدين حسينى ، پايه‌گذار نهضتهاى اسلامى ، تأليف آقاى صدرواثقى . ( 2 ) . رجوع شود به رسالهء اسلام و علم ، نوشتهء آقاى سيدهادى خسروشاهى . ( 3 ) . اين لغت به همان معنى است كه در بالا گفته شد . هر چند عربىنماست ، در لغت نشانه‌اى از آن پيدا نكرديم .