مرتضى مطهرى

80

مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )

نظرى به خود ، مانند كسى كه در آينه مىنگرد گاهى در صورت منعكس در آينه دقيق مىشود و گاهى در خود آينه كه آن صورت را منعكس ساخته است . ثم انه ليغيب عن نفسه فيلحظ جناب القدس فقط ، و ان لحظ نفسه فمن حيث هى لاحظة لا من حيث هى بزينتها . و هناك يحق الوصول . در مرحلهء بعد ، خود عارف نيز از خودش پنهان مىگردد ، خدا را مىبيند و بس . اگر خود را مىبيند از آن جهت است كه در هر ملاحظه‌اى ، لحاظكننده نيز به نحوى ديده مىشود ، درست مانند آينه كه در حالى هم كه توجه به صورت است و به آينه توجهى نيست باز نظر به صورت مستلزم نظر به آينه هست هرچند مستلزم توجه به او و ديدن كمالاتش نيست . در اين مرحله است كه عارف به حق و اصل شده و سير عارف از خلق به حق پايان يافته است . . اين بود خلاصه‌اى از قسمتى از نمط نهم اشارات . . نكته‌اى كه لازم است يادآورى شود اين است كه عرفا به چهار سير معتقدند : سير من الخلق الى الحق ، سير بالحق فى الحق ، سير من الحق الى الخلق بالحق ، سير فى الخلق بالحق . سير اول از مخلوق است به خالق . سير دوم در خود خالق است ، يعنى در اين مرحله با صفات و اسماء الهى آشنا مىشود و بدانها متصف مىگردد . در سفر سوم بار ديگر به سوى خلق باز مىگردد بدون آنكه از حق جدا شود ؛ يعنى در حالى كه با خداست ، به سوى خلق براى ارشاد و دستگيرى و هدايت باز مىگردد . سير چهارم سفر در ميان خلق است با حق . در اين سير ، عارف با مردم و در ميان مردم است و به تمشيت امور آنها مىپردازد براى آنكه آنها را به سوى حق سوق دهد . آنچه از اشارات بوعلى تلخيص كرديم مربوط به سفر اول از اين چهار سفر بود . بوعلى راجع به سفر دوم هم اندكى بحث كرده است و ما لزومى نمىبينيم آنها را دنبال كنيم . همچنان كه خواجه نصيرالدين طوسى در شرح اشارات گفته است ، بوعلى سفر اول عرفانى را در نُه مرحله بيان كرده است : سه مرحله مربوط است به مبدأ سفر ، و