نمىكنند ، إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ « 1 » پيروى نمىكنند مگر گمانها را . خدا براى انسان عقل را اين‌طور قرار داده است كه تا در موضوعى يقين پيدا نكرده است ، عقل مىگويد دنبال آن نرو . قرآن براى راهبرى عقل اعجاز كرده است . ما مىبينيم بعد از ده قرن دكارت قوانينى براى راهبرى عقل آورده است . وقتى آن قوانين را كه اين همه در دنيا سروصدا راه انداخته است بررسى مىكنيم ، مىبينيم چيزى زيادتر از آنچه قرآن آورده نگفته است . از جمله حرفهاى دكارت اين است كه من اگر بخواهم از عقل خودم استفاده كنم ، اولين قانونش اين است كه تا موضوعى براى من روشن نباشد از آن پيروى نمىكنم . و نيز مىگويد : من بنا گذاشته‌ام بر اينكه در شتابزدگى قضاوت نكنم . مىگويد : عقل اول بايد ببيند مدارك موجود براى قضاوت كافى هست يا نه . مثلًا اينكه داروين گفت آدم از نسل ميمون است ، البته قرائنى هم دارد اما مردم شتابزده يك غوغايى راه انداختند كه جدّ آدم كشف شد . او گفته بود كه حلقهء مفقوده‌اى در دنيا هست . حتى بعضى از ماديين گفتند كه آن حلقهء مفقوده هم پيدا شده و ديگر تمام حلقات به يكديگر متصلند . اين ، شتابزدگى است . راه وسط اين است كه انسان عقل را پيشوا قرار بدهد ؛ يعنى در كار عقل شتابزدگى نكند ، در كار عقل تا قضيه روشن نشده است اظهارنظر نكند ، در كار عقل تمايلات نفسانى خودش را حساب نكند . طبيعت ، دزد است ؛ يعنى گاهى عقل انسان مىخواهد قضاوت كند ، طبيعتش ميل دارد به يك طرف قضاوت كند . طبيعت ، عقل را اغفال مىكند . دكارت مىگويد : بايد حساب نفس را در قضاوتها داشت ، حساب تمايلات نفس را بايد كرد . ( موضوع علامهء حلى و نجس شدن چاه ) . يكى ديگر از چيزهايى كه عقل انسان را دچار اشتباه و گمراهى مىكند ، روش و راه نياكان است . اين موضوع را فراموش نكنيد كه خيلى مهم است . فرانسيس بيكن گفته است يكى از چيزهايى كه عقل انسان را فريب مىدهد راهى است كه گذشتگان رفته‌اند . او تعبير به « بت » مىكند ، مىگويد : اينها براى بشر بت است و عقل انسان را فريب مىدهد كه انسان اگر ديد پدر و مادرش كارى را مىكردند او هم همان راه را مىرود . راه گذشتگان به انسان اجازه نمىدهد كه آزاد فكر كند ، جلو آزادى فكر را مىگيرد . قرآن روى اين موضوع ، عجيب تكيه كرده است . اولين كتابى

--> ( 1 ) انعام / 116