نحله‌هاى فلسفى اروپا و مخصوصاً در فلسفهء هگل كه روى مسئلهء مليت و نژادپرستى تكيه شده است ، روى مسأله‌اى به نام - اگرچه اين تعبير را من مىكنم - عصمت زمان يعنى معصوم بودن زمان تكيه گرديده است . او معتقد است كه روح يك ملت هميشه به طرف جلو مىرود و روح ملت مُلهَم از عقل مطلق است و بنابراين روح ملت اشتباه نمىكند . يك فرد اشتباه مىكند ولى روح ملت و به تعبير ديگر روح زمان اشتباه نمىكند ، چنان كه بعضى اين مطلب را به اين شكل گفته‌اند كه به‌طور كلى روح جامعهء بشرى و روح زمان اشتباه نمىكند . اين چگونه است ؟ . ما اينجا هم بايد اندكى بايستيم و بگوييم مطلب اين‌طور نيست . زمان از خودش چيزى نيست كه ما بگوييم زمان اشتباه مىكند يا اشتباه نمىكند ، اين بشر است كه بايد روى او بحث كنيم كه آيا اشتباه مىكند يا اشتباه نمىكند . آنچه كه بشر در اجتماع به وجود مىآورد مختلف است ، گاهى گُلهايى است كه از عقل بشر ، از علم بشر ، از تفحصات و تحقيقات بشر شكفته است . گرچه در همينها هم باز بشر احياناً اشتباه مىكند ولى اگر به نسبت حساب كنيم هرچه پيش مىرود از اشتباهات بشر كاسته مىشود و به سوى كشف حقيقت مىرود . بسيارى از پديده‌هاى زمان همانهاست كه صد درصد و به‌طور خالص محصول علم بشر و ناشى از تحقيق و عقل بشر است . اينها آن چيزهايى است كه بالضروره بايد با آن هماهنگى كرد و بلكه در بعضى از قسمتها محال است انسان هماهنگى نكند يعنى نمىتواند رقابت كند . در دنياى اقتصاد ، وقتى كه يك وسيلهء جديد پيدا مىشود كه از هر جهت ارزانتر تهيه مىشود و قدرت و دوام بيشترى دارد ، آن كسى كه با وسيلهء قديم همان را با قيمت بيشتر تهيه مىكند كه بايد گرانتر بفروشد و او ارزانتر به بازار مىآورد ، اصلًا نمىتواند با او رقابت كند . اينهاست كه واقعاً جبر تاريخ است و در مقابل جبر تاريخ نمىشود مقاومت كرد . اين مثل آن است كه در دنياى امروز با اين همه وسائل دفاعى كه پيدا شده است يك مملكتى بخواهد لج كند بگويد من مىخواهم از وسائل دفاعى قديم مانند شمشير و نيزه براى حفظ مملكتم استفاده كنم . معلوم است كه معناى اين سخن دفاع نكردن و تسليم شدن است . محال و ممتنع است كه اسباب و ابزار دفاعى قديم بتواند در مقابل اسباب و ابزار جديد كه روز به روز هم تغيير مىكند مقاومت كند . ولى يك مطلب ديگر هست و آن اين است كه انسان تنها يك موجود عالِم