مىگويد : إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ « 1 » . البته اين كاغذها و جلدهاى قرآنها كهنه مىشود ولى آن كه هست حقايق قرآن است . اسلام از نوع معنى است نه از نوع صورت . پس ما بايد بحثى روى معانى بكنيم . بايد ببينيم اسلام كه به صورت يك قانون است تا چه اندازه شكل قانون طبيعى را دارد يعنى هماهنگ با فطرت طبيعت و ساختمان طبيعت است . اسلام بيان كنندهء قانون است . قانون اسلام در واقع يك قانون موضوعه نيست ، يك قانون طبيعى است كه از طرف خدا بيان شده و در اين قانون ، طبيعت اجتماعى بشر در نظر گرفته شده است . اين قانون ، مدار زندگى بشر را تعيين مىكند . نمىخواهم بگويم كه به اين دليل اسلام باقى است ؛ مىخواهم بگويم اگر ما - مثل بسيارى از كسانى كه در نوشته‌هاى خودشان مىنويسند - تكيه‌مان تنها روى اصل تغيير ، اين اصل فلسفى ، باشد فوراً به ما جواب مىدهند كه اين حرف درست نيست ، آنچه متغير و كهنه شدنى و فرسودنى و مردنى و از بين رفتنى است پديده‌هاست ولى قانونها مشمول اين مطلب نيست ، روى قانون جداگانه بايد بحث كرد . منطق دوم : قانون زندگى بشر متغير است عده‌اى كه نظر دقيق ترى دارند روى قانونها بحث مىكنند ، مىگويند راست است ، ما از اين نظر نمىگوييم [ اسلام جاودان نيست ] كه قانون طبيعت تغيير و تحول است بلكه از آن نظر مىگوييم كه اصلًا قانون زندگى بشر از آن نظر كه زندگى بشر است متغير است ، چرا ؟ به همان دليلى كه عرض كرديم : چون بشر موجودى است كه خودش مسئول خودش است و زندگى بشر متطوّر و متحول است نيازهاى بشر تغيير مىكند . قانون وضع مىشود براى رفع نيازهاى بشر . قانون ، ارائهء طريقهء شرافتمندانه و عادلانهء رفع نيازمنديهاى بشر است . پس ريشهء قانون نيازمنديهاى اجتماعى است . مىرويم سراغ نيازها : آيا نيازهاى بشر هميشه يك جور است يا نيازها متغير است ؟ نيازهاى بشر متغير است . بشر در دورهء صيّادى و شكارگرى يك نوع نياز داشت ، در دورهء كشاورزى نوع ديگرى از نياز پيدا كرد . در عصر ما كه عصر ماشين است ، ماشين به دنبال خودش نيازهاى ديگرى آورده است . نيازها كه

--> ( 1 ) حجر / 9