مىتوانيم به دست بياوريم كه چه حدش افراط است چه حدش تفريط . مثلًا قوّهء خشم و به اصطلاح قوّهء غضبيه براى اين به انسان داده شده كه از خودش در مقابل طبيعت و انسانهاى ديگر دفاع كند . حال آن آدمى كه در صف اتوبوس ايستاده ، آيا واقعاً حقش پايمال شد يا نشد ؟ اگر پايمال شد آيا مىتواند اعتراض كند يا نمىتواند ؟ اگر مىتواند ، حال كه حقش پايمال شده پس بايد اعتراض كند ، مىخواهد جامعه آن را خوب بداند مىخواهد بد بداند . اين دفاع از حق است . اينكه گفته‌اند : لايُعابُ الْمَرْءُ بِاخْذِ حَقِّه‌ِيا : لايُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسّوءِ مِنَ الْقَوْلِ الّا مَنْ ظُلِمَ « 1 » و امثال اينها ، در واقع يك امر طبيعى را به انسان گفته‌اند و اگر انسان چنين اقدامى بكند ، اين قوّه و نيروى خشم خودش را در همان راهى اعمال كرده كه براى آن راه [ به وجود آمده است . ] . پس خيلى فرق است بين اينكه مشتى به سر انسان وارد شود و انسان آن مشت را با مشت جواب بدهد ( در اين صورت مىگويند اين قوّه را براى همين به تو داده‌اند ) و اينكه مشتى را انسان به سر يك ضعيف وارد كند ( در اين صورت مىگويند اين مشت قوى را به تو نداده‌اند كه آن را به سر اين ضعيف وارد كنى ) . بنابراين از راه شناختن غايات و خلاصه از راه شناختن انسان و شناختن غرايز و قوا و استعدادهاى انسان ، با تسليم [ به ] اين اصل كه اين قوا و غرايز به‌طور تصادفى در وجود انسان نيست و همين‌طور كه هر عضوى در بدن انسان براى يك غايت و غرضى هست و حتى هر مويى يك غرضى بر آن مترتب است ، هر قوّه و هر استعدادى نيز براى غرضى است و غرضش را هم مىشود تشخيص داد ؛ آرى از اين راه و با معيار و ملاك آن غرض ، مىتوان حد افراط و تفريط را به دست آورد . و صلّى اللَّه على محمّد و آله

--> ( 1 ) نساء / 148