سؤال : 1 . ماديون مىگويند : « محرّك انسان ، جلب منافع و كسب لذت است » . شهوت ، پول و برترى طلبى هم جزو منافع است . انسان براى كسب لذت بيشتر ، مغزش را به كار مىاندازد . آنوقت وسايل توليد را كاملتر مىكند . در نتيجه شرايط اقتصادى زمان تغيير مىكند . در آن صورت روبنا هم - كه مىگويند شامل هنر ، فرهنگ ، مذهب ، آداب و رسوم ، قوانين و . . . است - عوض مىشود . 2 . آقاى مطهرى فرمودند : بايد از علم سؤال كرد كه آيا بر وجود بشر فقط غريزهء منفعت طلبى حكومت مىكند يا چيزهاى ديگرى هم هست ؟ روان شناسى اين را خيلى طرد نمىكند و تقريباً تأييد مىكند كه انسان تمام كارهايش براساس منافع خودش است . در كتاب آقاى دكتر سياسى در شرح حال بعضى بيمارها مىگويد : « اينها فداكارى و ايثارمى كنند ، منافع خودشان را زير پا مىگذارند ، خود را فداى جمع مىكنند . . . » . ما مىخنديديم كه اينها كارهاى انسان كامل است ، او مىگويد بيمارند و آدم طبيعى را كسى مىداند كه منافعش را در راه مردم و اجتماع كنار نزند . . . 3 . مسائل اجتماعى مسائل آمارى هستند و لذا نمىشود روى يك نفر حكم صادر كرد . روان شناسان هم در مسائل روانى بر آمار تأكيد مىكنند . آنها مىگويند بيشتر مردم برنامه زندگيشان اين‌طور است كه دنبال منفعت مىروند و اگر از رفتارشان چيز ديگرى مشاهده مىشود ، فقط تظاهر است ؛ يعنى اگر اظهار دوستى و اخلاص بىشائبه مىكنند ، زير پرده خبر ديگرى است كه شايد خودشان هم ندانند . 4 . ماركسيستها نمىگويند غنى از تجربيات ، يك چيز استنباط مىكند و فقير چيز ديگر . آنها مىگويند : طرز تفكر جامعه جبراً تابع شرايط اقتصادى است . مثلًا در دوران بردگى ، طرز تفكر و اخلاقيات بردگى حكومت مىكرده و در دوره‌هاى بعد چيزهاى ديگر . در آن وقت مىگفتند انسان خوب ( بردهء خوب ) كسى است كه به مولاى خود وفادار باشد ، امروز جور ديگرى است . آنها مىگويند در رژيمى كه يك طرز توليد مخصوص بر اقتصاد حكومت مىكند ، طرز تفكر مردم هم تابع آن است . لذا نمىگويند اقتصاد زيربناست ، بلكه مىگويند طرز توليد اقتصاد زيربناست . طرز توليد