افكار آدمى را مشخص مىسازد يعنى ايدئولوژى او را به وجود مىآورد محيط اجتماعى است و طبقاتى كه در آن جامعه ديده مىشود ( اين هم درست مطابقت مىكند ) ، اين طبقات نيز به خودى خود محصول شرايط اقتصادى و به عبارت ديگر طرز توليد مىباشد . روى همين اصول ، ديگر وجدان صادق و وجدان كاذب بىمعنى است . بعد مىگويد : همچنين دريافتيم كه بين عامل ايدئولوژى و عامل اجتماعى ، عامل سياسى قرار دارد . در مبارزهء ايدئولوژيك كه ناشى از مبارزهء موجود در اجتماع است ، عامل سياسى بروز مىكند . پس اگر ساختمان جامعه را به نور ماترياليسم تاريخى مشاهده كنيم ، معلوم مىشود كه پايهء اجتماع براساس اقتصاد قرار دارد و ما فوق اجتماع ، سازمان سياسى و سازمان ايدئولوژيك گسترده شده است . ملاحظه مىكنيم كه پيش ماترياليستها ساختمان ايدئولوژيك به منزلهء قلّه و رأس بناى اجتماع شناخته مىشود و حال آنكه ايده آليستها قسمت ايدئولوژيك را پايه و بناى جامعه مىانگارند . تا اينجا حرفهاى شما را [ طبق اصول خودتان ] قبول مىكنيم . به موجب همينهاست كه به عقيدهء ما آن بحث دومى كه انگلس و ديگران طرح كرده‌اند - كه بعضى وجدانها وجدان كاذب است ، ممكن است انسان در طبقه‌اى باشد و در اثر عوامل تبليغى بر ضد آن طبقه فكر كند - بى معنى است و نمىتواند معنى داشته باشد . - انسان مىتواند آينده نگرى كند و محيط زندگيش را آنقدر توسعه بدهد كه از ظرف زمان و مكان خارج شود . در نتيجه ممكن است مصالح و منافع امروزش را به خاطر مصالح و منافع بزرگترى در آينده فدا كند . آقاى همايون چون به زندگى بعد از مرگ ايمان دارد و مصالح بزرگ آينده‌اش در گرو اين فداكارى است ، اين كار را انجام مىدهد . او حساب مىكند كه