نيروى محرّك تاريخ چيست ؟ در آخر جلسهء گذشته مطلبى را طرح كرديم و زود هم از آن گذشتيم . ولى تقاضا داشتيم كه دوستان بيشتر در اطرافش بحث كنند ، چون خودم به اين بحث علاقه مندم و در واقع مىتوانم عرض كنم كه براى خودم اين يك معمايى است ؛ از طرفى مىبينم كه اين مطلب در دنياى امروز به اصطلاح خيلى مد شده ، و از طرف ديگر هرچه فكر مىكنم چيز قانع كننده‌اى در اين موضوع پيدا نمىكنم . حال چگونه است ؟ آيا مطلب از اساس خيلى سست و بىاساس است يا چيزى در كار است كه ما آگاه نيستيم ؟ . آن مطلب راجع به اين بود كه عرض كرديم يكى از دلايل كسانى كه مىگويند هيچ قانونى نمىتواند ابدى و جاويدان باشد و زمان جبراً آن را تغيير مىدهد ، نظريهء جبر تاريخى در تعبير بالخصوص ماركسيستهاست كه معتقدند همهء تأسيسات اجتماعى ، اعمّ از فرهنگى ، قضايى ، دينى ، اخلاقى ، مادى ، معنوى ، همه چيز حكم روبنايى را بر دوش روابط اقتصادى افراد بشر و چگونگى توليد و توزيع ثروت دارد ؛ اساس و ريشه آنجاست ؛ هرگونه تغييرى كه در آنجا پيدا بشود - كه جبراً تغيير پيدا مىشود و به يك حال نمىماند و تغيير شكل مىدهد ، همچنان كه تاكنون داده است و ادوار مختلف پيدا شده - خواه ناخواه هر شأن ديگر از شئون اجتماع جبراً و ضرورتاً تغيير مىكند .