سال يا يك قرن پيش متفاوت است ؟ آيا همين‌طور كه رنگ لباس مردم ، وسايل حمل و نقل مردم ، وسايل روشنايى مردم تغيير كرده است و مىكند ، وجدانهاى مردم هم تغيير مىكند ؟ . هركسى در خودش يك احساسى دارد و آن احساس اين است كه قوّه‌اى در وجود اوست كه مىتواند حتى عليه خود او قضاوت كند . اين قوّه همان وجدان است . مىگويند كانت فيلسوف معروف آلمانى كه از مشاهير فيلسوفان جهان است ، جمله‌اى دارد كه آن را بر سنگ قبر او نوشته‌اند ؛ مىگويد : دو چيز است كه اعجاب آدمى را برمىانگيزد : يكى آسمان پر ستاره‌اى كه بالاى سر ما قرار دارد كه هرچه بيشتر در اين آسمان مطالعه شده عظمت بيشترى پيدا كرده است ، و ديگر وجدان كه در دل آدمى قرار دارد . عرض شد كه انسان گاهى حتى عليه خودش قضاوت مىكند ؛ يعنى هنگامى كه بين او و شخص ديگرى در موضوعى اختلاف است ، ممكن است كه در عمل به سخن آن شخص تن ندهد و حق او را پايمال كند اما همين كه در كارى كه كرده است فكر مىكند ، مىبيند كه در اندرونش قوّه‌اى است كه او را ملامت مىكند ، يعنى مىبيند كه خودش پيش خودش شرمنده است . اين چه حسابى است كه گاهى انسان پيش خودش شرمنده است ؟ . مىگويند بچهء باهوشى داخل اتاق خلوتى شد . ديد يك گلابى در آنجا هست . آمد بيرون و گلابى را نخورد . يكى پرسيد : در اتاق كسى بود ؟ گفت : نه . گفت : پس چرا گلابى را نخوردى ؟ گفت : خودم كه بودم . اين ، حساب وجدان است . تعبير قرآن از وجدان قرآن وجدان را تعبير مىفرمايد به « النفس اللوامة » « 1 » نفس ملامتگر كه صاحبش را ملامت مىكند ؛ يعنى قوّه‌اى در وجود انسان هست كه وقتى انسان كارى را انجام مىدهد ، با خود انسان حرف مىزند و او را ملامت مىكند : اى دل غافل چرا من

--> ( 1 ) قيامة / 2 : وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ .