عقل آنها را زيبا مىداند ، و اخلاق بد كه انسان نبايد آن را داشته باشد كارهايى است كه عقل آنها را نازيبا مىداند . سقراط مكتب اخلاقش را براساس عقل گذاشته است ، آن هم زيبايى و زشتى عقلى . آن كسانى هم كه كتابهاى او را ترجمه كرده‌اند همين فكر سقراطى را پذيرفته‌اند و البته علماى اسلامى كه روى آن بحث مىكردند ، اين موضوع را درك كردند كه حسن و قبح پايهء ثابتى نيست و متغير است . ولى مطلب اين است كه ما چرا پايهء اخلاق را زشتى و زيبايى عقلى بدانيم تا بعد جواب آن را بدهيم ؟ . نه ، اين‌جور نيست . همان‌طور كه عرض كردم معناى اخلاق نظام دادن به غرايز است . چنان كه طب نظام دادن قواى بدنى است ، اخلاق نظام دادن قواى روحى است . پايهء طب بر حسن و قبح عقلى نيست . پايهء اخلاق هم بر حسن و قبح عقلى نيست . يعنى چه ؟ . قبلًا اين مطلب را عرض كردم كه انسان از لحاظ روحى داراى نيروهايى است ، داراى غرايزى است . هريك از اين نيروها تكاليفى [ به عهدهء انسان ] دارند ؛ يعنى انسان بايد حد هر نيرويى را نگاه بدارد و بفهمد كه آن قوّه و نيرو چه مقدار لازم دارد ، نه بيشتر بدهد و نه كمتر ، چنان كه راجع به بدن قضاوت مىكند . اگر انسان به قوا و نيروهاى روحى خودش نرسد ، يعنى به بعضى زيادتر برسد و به بعضى ديگر كمتر و آنها را گرسنه نگه دارد ، در قوا و نيروهاى روحى اختلاف پيدا مىشود ، بى نظمى و آشفتگى پيدا مىشود . اين را بيمارى روحى مىگويند ؛ يعنى زيادتر از حد به قوّه‌اى رساندن ، او را سرسخت مىكند ، عواقبى ايجاد مىنمايد ؛ و اگر به قوّه‌اى كمتر از آنچه كه احتياج دارد بدهند ، او هم سرسخت خواهد شد و عواقب نامطلوبى ايجاد مىكند . مثلًا اگر انسان به قوّهء غذا خوردن بيش از حد رسيدگى كند ، ناز پرورده‌اش كند ، دائم به فكر شكم باشد ، اين قوّه را فاسد مىكند بلكه تمام وجود و اخلاقش را فاسد مىكند ؛ و اگر به حد كافى به آن نرسد ، يك نوع عواقب ديگر ايجاد مىكند . اين ديگر ربطى به اين ندارد كه اين كار عقلًا خوب باشد يا بد . اساس اخلاق سلامت روان است . سلامت روان مثل سلامت بدن ربطى به حسن و قبح ندارد . روان بايد سلامتى داشته باشد . همان‌طور كه بدن احتياج به ورزش و تقويت دارد ، روان انسان هم احتياج به تقويت و ورزش دارد ؛ يعنى انسان مىتواند با برخى اعمال حتى فكر خودش را تربيت كند . در كتاب اميل ، نويسنده اين نكته را خيلى خوب و عالى ذكر