آيه‌اى كه در آغاز سخن خواندم اين بود : وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها . وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها قسم به خورشيد و آن روشنايى خورشيد ، قسم به ماه در آن موقعى كه بعد از خورشيد طلوع مىكند . ظاهر مفهوم آيه همين خورشيد است و همين ماه ، ولى در روايات تعبير لطيفى شده است : خورشيد ، پيغمبر است و ماه اميرالمؤمنين كه پيرو و دنباله رو و مقتبس از روشنايى اوست . پيغمبر اكرم در باب قرآن فرمود : الْقرْآنُ يَجْرى كَما يَجْرِى الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ قرآن جريان دارد همان‌طور كه خورشيد و ماه جريان دارند . يعنى همان گونه كه ماه و خورشيد در يك جا ثابت نيستند كه فقط بر يك سرزمين معين بتابند و از آن سرزمين تجاوز نكنند ، قرآن كتابى نيست كه مال مردم معينى باشد ، از مختصات يك ملت نيست بلكه دائماً در حال طلوع كردن است . اگر مردمى از قرآن رو برگرداندند ، خيال نكنيد قرآن از بين رفت ؛ اقوام ديگرى در دنيا خواهند بود كه خيلى بهتر و بيشتر از آنها قرآن را استقبال مىكنند . يكى از اعجازهاى قرآن كه واقعاً براى كسى كه اهل مطالعه باشد اعجاز است ، نسبتى است كه قرآن با تفسيرهاى قرآن دارد . قرآن چهارده قرن است كه نازل شده . از همان قرن اول ، مفسرين آن را تفسير كردند . بسيارى از مفسرين از صحابه بودند ، مانند عبد اللَّه بن عباس و عبد اللَّه بن مسعود . طبقهء بعد طبقهء تابعين بودند ، مانند سُدّى و ابن شَبْرَمَه . در هر دوره‌اى مردم از قرآن همان را مىفهميدند كه تفسير مىكردند . بعد دوره عوض شده ، علوم و فهم مردم تغيير كرده است ، تفاسيرى آمده تفاسير قبل را نسخ كرده است . مردم مىديدند كه تفاسير قبل قابل مطالعه كردن نيست ولى خود قرآن زنده است . مىديدند قرآن با آنچه كه امروز تفسير شده بهتر تطبيق مىكند تا آنچه كه در گذشته تفسير كرده بودند ؛ يعنى قرآن جلو مىآيد ، تفسير قرن اول هجرى را همان جا مىگذارد . در قرن دوم هم تفاسيرى بر قرآن نوشته‌اند . در قرن سوم علوم توسعه پيدا مىكند ، بشر عالمتر مىشود ، تفسير ديگرى نوشته مىشود . مردم اين قرن مىبينند اين تفسير انطباق بهترى با خود قرآن دارد و آن تفسير قبلى مسخره است و به هيچ قيمتى نمىشود آن را زنده كرد . قرآن قرن به قرن جلو آمده و تفاسير قرنهاى پيش را كنار گذاشته است . امروز شما مىبينيد يك عالم ، يك مفكّر امروزى وقتى قرآن را مطالعه مىكند احساس مىكند كه اين كتاب يك كتاب مطالعه كردنى است و از خواندن آن لذت