مشروطيّت إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ « 1 » . در دو شب گذشته به دو جريان فكرى كه در تاريخ اسلام رخ داده و هر دو جريان جمودآميز بوده است ، اشاره كرديم . يكى از اين دو جريان ، جريان خوارج بود . خوارج مظهر جمود فكرى در عصر خودشان بودند . پيدايش خوارج به دنبال اين فكر بود كه گفتند حكميتِ حَكَم براى اينكه خليفه را تعيين كند ، اينكه حَكَم حُكم كند ميان دو نفر كه مدعى خلافت هستند ، بر خلاف اسلام است زيرا قرآن فرموده است : إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ و خودشان كه ابتدا اين كار را كرده بودند ، خود را تخطئه كردند و حضرت امير را هم - كه به اجبار وادار به اين كار كرده بودند - تخطئه كردند و گفتند اين كار كفر بوده است ، ما توبه كرديم تو هم توبه كن . حضرت فرمود : اين كار خطا بود و منشأ اين خطا شما بوديد نه من ، ولى به هر حال كفر نبود و من خطايى مرتكب نشده‌ام . جريان ديگر جريان اخباريگرى است . اين دو جريان خيلى شبيه يكديگر هستند . راجع به اخباريگرى عرض كردم كه خيلى تفاوتها ميان روش اخباريين و

--> ( 1 ) انعام / 57