ندارند . اين مقياسها ، مقياسهايى است كه اسلام به دست ما داده است كه ما بتوانيم آزمايش كنيم . حالا ما بايد جريانهايى را كه در تاريخ اسلام پيدا شده است رسيدگى كنيم . من امشب خيلى كوشش كردم كه اين مطلب را بفهمانم . نمىدانم توانستم خوب بفهمانم يا نه كه در دين اسلام دستگاه تصفيه وجود دارد . ولى اين را بدانيد جريانهاى آلوده كننده هم از صدر اسلام تاكنون بوده است . اگر ما آن جريانهاى آلوده كننده را نشناسيم پس فايدهء دستگاه تصفيه چيست ؟ اين جريانها از جريان حملهء مغول اگر بالاتر نباشد ، پايين‌تر نيست . حملهء مغول يك آلودگى محسوس است . ما آلودگيهاى نامحسوس هم داريم . ديشب داستان خوارج را عرض كردم . اين داستان تنها يك جريان نظامى نبود كه بعد هم غائله‌اش ختم شد و از بين رفت . يك جريان دينى و مذهبى بود ، رنگ مذهبى داشت ، از خودشان فقه ايجاد كردند ، و نمىتوان گفت فقه خوارج در ساير فرق اسلامى اثر نگذاشته است . جريان ديگرى كه اشاره كردم ، جريان اشعريگرى است . يك ظاهرپرستى عجيبى در ميان اشاعره بوده كه حد نداشته است . هر حديثى را كه به پيغمبر نسبت مىدادند ، مىگفتند درست است . هر جمله‌اى را با هزار قرينهء خلاف هم كه بود ، باز به ظاهرش حمل مىكردند . كتاب تاريخ ادبيات ادوارد براون ، جلد اول را كه مىخواندم ديدم آنجا كه تاريخ عقايد اسلامى مثل جريان اشاعره را نقل مىكند ، از يك مستشرق معروف هلندى به نام دزى - كه دنيا هم برايش خيلى ارزش قائل است - حديثى را نقل مىكند كه پيغمبر فرمود : همان‌طور كه در جنگ بدر خدا را ديديد ، در روز قيامت هم خدا را خواهيد ديد . من خيلى تعجب كردم ، يعنى چه ؟ بعد گشتيم ديديم اين جمله‌اى است در كتب كلاميه ، نه در كتب حديث . تازه آن جمله اين است : انَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ كَما تَرَوْنَ الْقَمَرَ لَيْلَةَ الْبَدْرِ يعنى خدا را در قيامت خواهيد ديد ، همان طورى كه ماه شب چهارده را مىبينيد . آنوقت او خيال كرده است ليلة البدر يعنى جنگ بدر . بعد ما باز تحقيق كرديم كه آيا چنين حديثى كه در كتب كلاميه نقل كرده‌اند وجود دارد يا نه ؟ در كتب شيعه كه اصلًا وجود ندارد ، در كتب اهل تسنن چيز ديگرى است و در دست متكلمين به اين شكل درآمده است . در يكى از كتابهاى اهل تسنن پيدا كردم . ابتداى حديث اين است : شخصى خدمت حضرت رسول آمد و سؤال كرد : چگونه مىشود كه همهء مردم خدا را در آنِ