اصول لفظيه و اصول عقليه تقسيم كرده‌اند ؛ فقها چطور ؟ . تنها تقسيمى كه تاكنون برخورده‌ايم كه مسائل فقهى به بخشهاى متعدد تقسيم شده و هر بابى از ابواب فقه در يك بخش جداگانه قرار گرفته است همين تقسيم محقق حلى در كتاب شرايع است كه ابواب فقه را به عبادات ، عقود ، ايقاعات و احكام تقسيم كرده است ؛ و بعد از محقق حلّى علامه حلّى در كتاب تذكرة الفقهاء به نوعى خاص ابواب فقهى را گروه بندى كرده است و شايد فرصتى بيابيم و توضيحاتى در اطراف بيان علامه حلّى بدهيم . شهيد اول در كتاب نفيس قواعد خود اندك توضيحى درباره تقسيم محقق حلّى داده است ولى ساير فقها نه به تقسيم معروف محقق توجه كرده‌اند و نه خود به گونه‌اى ديگر تقسيم كرده‌اند . عجيب اين است كه حتى شارحان كتاب شرايع نظير شهيد ثانى در مسالك و سيد محمد نوه او در مدارك و شيخ محمد حسن نجفى در جواهر كوچكترين توضيحى درباره تقسيم محقق نداده و از آن گذشته‌اند ، چرا ؟ آيا اين تقسيم را جالب ندانسته‌اند يا اساساً عنايتى به مسئله تقسيم به‌طور كلى نداشته‌اند ؟ . يكى از فقهاى متأخر و معاصر « 1 » به شكل ديگرى تقسيم كرده است به اين ترتيب : عبادات ، معاملات ، عادات ، احكام ؛ ولى كوچكترين توضيحى درباره اين اقسام و اينكه چه ابوابى داخل در عبادات است و چه ابوابى داخل در معاملات يا عادات يا احكام ، و اساساً تعريف هركدام اينها چيست نداده است . در السنه و افواه فقهاى معاصر اين اقسام به گونه‌اى ديگر ذكر مىشود به اين ترتيب : عبادات ، معاملات ، سياسات ، احكام . ولى اين بنده تاكنون اين تقسيم را در كتابى نديده و توضيحى درباره آن نشنيده‌ام . حقيقت اين است كه هيچ يك از تقسيمات فوق جالب به نظر نمىرسد . محقق حلّى در تقسيم خود عبادات را يك بخش قرار داده كه جاى ايراد نيست ولى در بخشهاى ديگر نيازمندى به صيغه و بىنياز بودن از آن ، و طرفينى بودن صيغه يا يكطرفى بودن آن را ملاك تقسيم و جدا كردن قسمتها و گروه گروه شدن ابواب فقهى قرار داده است . در نتيجه نكاح و طلاق كه هر دو مربوط به حقوق خانوادگى است

--> ( 1 ) تقريرات مرحوم آقا شيخ موسى نجفى خوانسارى از درس مكاسب مرحوم آية اللَّه نائينى ، اول كتاب البيع . من اكنون نمىدانم كه اين تقسيم ابتكار خود آن مرحوم است يا اقتباس از ديگرى است .