را از نوبسازد و پيش ببرد تواناست . اسلام ، هم با جمود مخالف است و هم با جهالت . خطرى كه متوجه اسلام است ، هم از ناحيهء اين دسته است و هم از ناحيهء آن دسته . جمودها و خشك مغزىها و علاقه نشان دادن به هر شعار قديمى - و حال آنكه ربطى به دين مقدس اسلام ندارد - بهانه به دست مردم جاهل مىدهد كه اسلام را مخالف تجدد به معنى واقعى بشمارند . و از طرف ديگر ، تقليدها و مدپرستىها و غرب زدگىها و اعتقاد به اينكه سعادت مردم مشرق زمين در اين است كه جسماً و روحاً و ظاهراً و باطناً فرنگى بشوند ، تمام عادات و آداب و سنن آنها را بپذيرند ، قوانين مدنى و اجتماعى خود را كوركورانه با قوانين آنها تطبيق دهند ، بهانه‌اى به دست جامدها داده كه به هر وضع جديدى با چشم بدبينى بنگرند و آن را خطرى براى دين و استقلال و شخصيت اجتماعى ملتشان به شمار آورند . در اين ميان آن كه بايد غرامت اشتباه هر دو دسته را بپردازد اسلام است . جمود جامدها به جاهلها ميدان تاخت وتاز مىدهد و جهالت جاهلها جامدها را در عقايد خشكشان متصلب‌تر مىكند . عجبا ! اين جاهلان متمدن نما گمان مىكنند زمان « معصوم » است . مگر تغييرات زمان جز به دست بشر به دست كس ديگر ساخته مىشود ؟ از كى و از چه تاريخى بشر عصمت از خطا پيدا كرده است ، تا تغييرات زمان از خطا و اشتباه معصوم بماند ؟ . بشر همان طورى كه تحت تأثير تمايلات علمى ، اخلاقى ، ذوقى ، مذهبى قرار دارد و هر زمان ابتكار تازه‌اى در طريق صلاح بشريت مىكند ، تحت تأثير تمايلات خودپرستى ، جاه طلبى ، هوسرانى ، پولدوستى ، استثمارگرى هم هست . بشر همان طورى كه موفق به كشفهاى تازه و پيدا كردن راههاى بهتر و وسايل بهتر مىشود ، احياناً دچار خطا و اشتباه هم مىشود . اما جاهل خودباخته اين حرفها را نمىفهمد ؛ تكيه كلامش اين است كه دنيا امروز چنين است ، دنيا امروز چنان است . عجيب‌تر اينكه اينها اصول زندگى را از روى كفش ، كلاه و لباسشان قياس مىگيرند : چون كفش و كلاه ، نو و كهنه دارد و در زمانى كه نو است و تازه از قالب درآمده قيمت دارد و بايد خريد و پوشيد و همين كه كهنه شد بايد آن را دور انداخت ، پس همهء حقايق عالم از اين قبيل است . از نظر اين جاهلان ، خوب و بد مفهومى جز نو و كهنه ندارد . از نظر اينها فئوداليسم ( يعنى اينكه يك زورمند به ناحق نام مالك روى