پيشرفت و تكامل هست فساد و انحراف هم هست ، اگر عدالت و نيكى هست ظلم و تجاوز هم هست ، اگر مظاهر علم و عقل هست مظاهر جهل و هواپرستى هم هست . تغييرات و پديده‌هاى نوى كه در زمان پيدا مىشود ممكن است از قسم دوم باشد . جامدها و جاهلها از جمله خاصيتهاى بشر افراط و تفريط است . انسان اگر در حد اعتدال بايستد كوشش مىكند ميان تغييرات نوع اول و نوع دوم تفكيك كند ، كوشش مىكند زمان را با نيروى علم و ابتكار و سعى و عمل جلو ببرد ، كوشش مىكند خود را با مظاهر ترقى و پيشرفت زمان تطبيق دهد ، و هم كوشش مىكند جلو انحرافات زمان را بگيرد و از همرنگ شدن با آنها خود را بر كنار دارد . اما متأسفانه هميشه اين‌طور نيست . دو بيمارى خطرناك همواره آدمى را در اين زمينه تهديد مىكند : بيمارى جمود و بيمارى جهالت . نتيجهء بيمارى اول توقف و سكون و بازماندن از پيشروى و توسعه است ، و نتيجهء بيمارى دوم سقوط و انحراف است . جامد از هرچه نو است متنفر است و جز با كهنه خو نمىگيرد ، و جاهل هر پديدهء نوظهورى را به نام مقتضيات زمان ، به نام تجدد و ترقى موجه مىشمارد . جامد هر تازه‌اى را فساد و انحراف مىخواند و جاهل همه را يك جا به حساب تمدن و توسعهء علم و دانش مىگذارد . جامد ميان هسته و پوسته ، وسيله و هدف ، فرق نمىگذارد . از نظر او دين مأمور حفظ آثار باستانى است . از نظر او قرآن نازل شده است براى اينكه جريان زمان را متوقف كند و اوضاع جهان را به همان حالى كه هست ميخكوب نمايد . از نظر او عمّ جزء خواندن ، با قلم نى نوشتن ، از قلمدان مقوايى استفاده كردن ، در خزانهء حمام شستشو كردن ، با دست غذا خوردن ، چراغ نفتى سوختن ، جاهل و بىسواد زيستن را به عنوان شعائر دينى بايد حفظ كرد . جاهل برعكس ، چشم دوخته ببيند در دنياى مغرب چه مد تازه و چه عادت نوى پيدا شده است كه فوراً تقليد كند و نام تجدد و جبر زمان روى آن بگذارد . جامد و جاهل متفقاً فرض مىكنند كه هر وضعى كه در قديم بوده است جزء مسائل و شعائر دينى است ، با اين تفاوت كه جامد نتيجه مىگيرد اين شعائر را بايد نگهدارى