از آن بالاتر در تفسير و بيان معانى قرآن بود كه آيا معنى اين آيه اين است يا آن ؟ بازار مباحثه داغ بود ، آن مىگفت معنى آيه اين است ، و اين مىگفت معنى آيه آن است . و همين‌طور بود در حديث و رواياتى كه از پيغمبر رسيده بود . چه افتخار بزرگى بود براى كسى كه حافظ احاديث بود ؛ مىنشست و مىگفت كه من اين حديث را از كى از كى از پيغمبر روايت مىكنم . آيا اين حديث درست است ؟ و آيا مثلًا به اين عبارت است ؟ . از اينها بالاتر نحله‌هاى فقهى بود . مردم مىآمدند مسأله مىپرسيدند ، همين‌طور كه الان مىآيند مسأله مىپرسند . طبقاتى به وجود آمده بودند - در مراكز مختلف - به نام « فقها » كه بايد جواب مسائل مردم را مىدادند : اين حلال است ، آن حرام است ، اين پاك است ، آن نجس است ، اين معامله صحيح است ، آن معامله باطل است . مدينه خودش يكى از مراكز بود ، كوفه يكى از مراكز بود كه ابو حنيفه در كوفه بود . بصره مركز ديگرى بود . بعدها كه در همان زمانِ امام صادق اندلس فتح شد يك مراكزى هم به تدريج در آن نواحى تشكيل شد ، و هر شهرى از شهرهاى اسلامى خودش مركزى بود . مىگفتند فلان فقيه نظرش اين است ، فلان فقيه ديگر نظرش آن است . اينها شاگرد اين مكتب بودند ، آنها شاگرد آن مكتب ؛ و يك جنگ عقايدى هم در زمينهء مسائل فقهى پيدا شده بود . از همهء اينها داغتر - نه مهمتر - بحثهاى كلامى بود . از همان قرن اول طبقه‌اى به نام « متكلّم » پيدا شدند ، كه اين تعبيرات را در كلمات امام صادق مىبينيم و حتى به بعضى از شاگردانشان مىفرمايند : « اين متكلمين را بگوييد بيايند . » متكلمين در اصول عقايد و مسائل اصولى بحث مىكردند : دربارهء خدا ، دربارهء صفات خدا ، دربارهء آياتى از قرآن كه مربوط به خداست ؛ آيا فلان صفت خدا عين ذات اوست يا غير ذات اوست ؟ آيا حادث است يا قديم ؟ دربارهء نبوت و حقيقت وحى بحث مىكردند ، دربارهء شيطان بحث مىكردند ، دربارهء توحيد و ثنويّت بحث مىكردند ، دربارهء اينكه آيا عمل ركن ايمان است كه اگر عمل نبود ايمانى نيست ، يا اينكه عمل در ايمان دخالتى ندارد بحث مىكردند ، دربارهء قضا و قدر بحث مىكردند ، دربارهء جبر و اختيار بحث مىكردند . يك بازار فوق العاده داغى متكلمين به وجود آورده بودند . از همهء اينها خطرناكتر - نمىگويم داغتر ، و نمىگويم مهمتر - پيدايش طبقه‌اى بود به نام « زنادقه » . زنادقه از اساس منكر خدا و اديان بودند ، و اين طبقه - حال روى هر