1 . امام صادق عليه السلام و مسألهء خلافت بحث ما در مسألهء خلافت و امامت ، رسيد به مسألهء صلح امام حسن و بعد از آن ، مسألهء ولايتعهد حضرت رضا « 1 » و در مورد هر دوى اينها سؤالاتى وجود داشت كه بحث كرديم . براى اينكه اين سرى مسائل را تتميم و تكميل كرده باشيم ، عرض مىكنم كه يك مسألهء ديگر هم براى ائمهء ما در اين زمينه رخ داده است كه از بعضى جهات شبيه اينهاست و يك سلسله سؤالات و بلكه ايرادات در اين زمينه هست و آن مربوط به حضرت صادق است . براى غير اين چهار امام يعنى حضرت امير و حضرت امام حسن و حضرت رضا و حضرت صادق مسألهء خلافت به هيچ شكل طرح نبوده است . دربارهء حضرت صادق يك مسألهء عرضه شدن خلافتى اجمالًا وجود دارد . در مورد ايشان در واقع دو سؤال وجود دارد . يك سؤال اينكه در زمان حضرت كه آخر دورهء بنى اميه و اول دورهء بنى العباس بود ، يك فرصت مناسب سياسى به وجود آمده بود ، بنى العباس از اين فرصت استفاده كردند ، چگونه شد كه حضرت صادق نخواست از اين فرصت استفاده كند ؟ و فرصت از اين راه پيدا شده بود كه بنى اميه تدريجاً مخالفانشان زياد مىشد ، چه در ميان اعراب و چه در ميان ايرانيها ، و چه به

--> ( 1 ) . [ اين بحث از نظر زمانى بعد از بحث « مسألهء ولايتعهد امام رضا » ايراد شده است . ]