2 . مسألهء ولايتعهد امام رضا عليه السلام موضوع بحث ، مسألهء ولايتعهد حضرت رضا نسبت به مأمون بود . در جلسهء پيش عرض كرديم كه در اين داستان يك سلسله مسائلِ قطعى و مسلّم از نظر تاريخى ، و يك سلسله مسائلِ مشكوك است ، و حتى مورخينى مثل جرجى زيدان تصريح مىكنند كه بنى العباس سياستشان بر كتمان بود و اسرار سياسىشان را كمتر مىگذاشتند كه فاش شود ، و لهذا اين مجهولات در تاريخ باقى مانده است . آنچه كه قطعيت دارد و جاى بحث نيست اين است كه مسألهء ولايتعهد اولا از طرف حضرت رضا شروع نشده ، يعنى اينچنين نيست كه براى اين كار اقدامى از اين طرف شده باشد ، از طرف مأمون شروع شده ، و تازه شروع هم كه شده به اين شكل نبوده كه مأمون پيشنهاد كند و حضرت رضا قبول نمايد ، بلكه به اين شكل بوده كه بدون اينكه اين موضوع را فاش كنند ، عده‌اى را از خراسان - از خراسان قديم ، از مرو ، از ما وراء النهر ، از اين سرزمينهايى كه امروز جزء روسيه به شمار مىرود و مأمون در آنجا بوده - مىفرستند به مدينه و عده‌اى از بنى هاشم و در رأس آنها حضرت رضا را به مرو احضار مىكنند ، و صحبت اراده و اختيار در ميان نبوده است ، و حتى خط سيرى را هم كه حضرت را عبور مىدهند قبلا مشخص مىكنند كه از شهرستانها و از راههايى عبور دهند كه شيعه در آن كمتر وجود دارند يا وجود ندارند . مخصوصاً قيد كرده بودند كه