قرار داده است ؛ اين راه ، راه رضاى خداست . مرد بزرگ كسى است كه در روحش حماسه وجود داشته باشد ؛ غير از اين نمىتواند باشد . نادر شاه افشار اگر يك حماسه در روحش وجود نمىداشت ، نمىتوانست افاغنه را از ايران بيرون كند و نمىتوانست هندوستان را فتح كند ؛ اين خودش يك حماسه است . اما اينكه بعد كارش به يك ماليخوليا كشيد و خودش دشمن جان ملت خودش شد ، مطلب ديگرى است . اسكندر ، خواه ناخواه در روحش يك حماسه ، يك موج وجود داشته است ، شاه اسماعيل همين‌طور ، ناپلئون همين‌طور . اسكندر ، نادر شاه و شاه اسماعيل ، همهء اينها يك ارادهء بزرگ هستند ، يك همت بزرگ هستند ، يك حماسهء بزرگ هستند ولى حماسهء مقدس نيستند ، براى اينكه هر يك از اينها مىخواهد شخصيت خودش را توسعه بدهد ، مىخواهد همه چيز را در خودش هضم كند ، مىخواهد ملتها و مملكتهاى ديگر را در مملكت خويش هضم كند ؛ و لذا از نظر يك ملت ، يك قهرمان ملى است ولى از نظر ملت ديگر يك جنايتكار است . اسكندر براى يونانيان يك قهرمان است و براى ايرانيان يك جنايتكار ؛ براى يونانى يك قهرمان است چون به يونان عظمت داد ، چون قدرتهاى ديگر ، ثروتهاى ديگر ، عظمتهاى ديگر را خرد كرد و پرچم يونان را در مملكتهاى ديگر به اهتزاز درآورد . اما از نظر قوم مغلوب ، او نمىتواند يك قهرمان باشد . ناپلئون براى فرانسويها قهرمان است ، اما آيا براى روسيه يا براى انگلستان هم قهرمان است ؟ البته نه . آنها حماسه هستند ، ولى يك حماسهء فردى از نوع خودخواهى . يك حماسهء بزرگ است يعنى يك خودخواهى بزرگ است ، يك خودپرستى بزرگ است ، يك جاه طلبى بزرگ است . ( در مقابل جاه طلبىهاى كوچك ، جاه طلبىهاى بزرگ هم در دنيا پيدا مىشود . ) اما اين حماسه‌ها حماسه‌هاى مقدس شمرده نمىشوند . مشخصات حماسهء مقدس حماسهء مقدس مشخصات ديگرى دارد كه عرض مىكنم ، مشخصاتى كه به موجب آنها ديگر ناپلئون و اسكندر نمىتوانند حماسهء مقدس باشند . حماسهء مقدس آن كسى است كه روحش براى خود موج نمىزند ، براى نژاد خود موج نمىزند ، براى ملت خود موج نمىزند ، براى قاره يا مملكت خود موج نمىزند ؛ او اساساً چيزى را كه