است . لازم نيست مسيحيها بگويند ؛ در هزار و سيصد و پنجاه سال پيش ، خود پيشوايان اسلام گفته‌اند . على بن أبي طالب آن وقتى كه تيغ بر فرقش فرود آمده و تا نزديك ابرويش شكافته است ، اين‌طور حرف مىزند : « وَ اللَّهِ ما فَجَأَنى مِنَ الْمَوْتِ واردٌ كَرِهْتُهُ اوْ طالِعٌ انْكَرْتُهُ ، وَ ما كُنْتُ الَّا كَقارِبٍ وَرَدَ وَ طالِبٍ وَجَدَ » « 1 » به خدا قسم ، مرگ ناگهانى و ضربت ناگهانىاى كه بر من خورد ، يك ذره مورد كراهت من نيست . من افتخار مىكنم و آرزوى چنين روزى را داشتم . به خدا قسم ، مثَل من مثَل آن عاشقى است كه به معشوق خود رسيده باشد . به قول شاعر : ديدار يار غايب ، دانى چه ذوق دارد * ابرى كه در بيابان بر تشنه‌اى ببارد مثَل من در حال اين ضربت خوردن مثَل همان مردمى است كه در شبهاى تاريك دنبال آب مىگردند و ناگهان به آب مىرسند . دوش وقت سحر از غصّه نجاتم دادند * واندر آن ظلمت شب آب حياتم دادند اين از نظر شخصى و فردى . اما اسلام يك طرف ديگر هم دارد ؛ قضايا را هميشه از جنبهء شخصى مطالعه نمىكند ، از جنبهء اجتماعى هم مطالعه مىكند . حادثهء عاشورا از جنبهء اجتماعى و نسبت به كسانى كه مرتكب آن شدند ، مظهر يك انحطاط در جامعهء اسلامى بود . لذا دائماً بايد يادآورى بشود كه ديگر چنين كارى را مرتكب نشوند . اين همان « آخى » است كه يك ملت مىگويد : ما مسلمانها چنين كارى كرديم ؟ ! لعنت به كسانى كه چنين كارى كردند ، پس ديگر چنين كارى نكنيم . ثالثاً اين موضوع براى صيقل دادن احساسات اسلامى و انسانى است ، اما به شرط اينكه ما اين را درست درك بكنيم . امروز روزى نيست كه آدم سرش را زير آب بكند . ما بايد در اوضاع مذهبى خودمان رفرم ايجاد كنيم ؛ البته نه در مذهب بلكه در كار خودمان . اشتباهات ما كه به مذهب مربوط نيست . مگر محتشم كاشانى هم يكى از اركان مذهب است ؟ ! بايد اين شعارهاى مفت . . . « 2 »

--> ( 1 ) . نهج البلاغه فيض الاسلام ، ص 875 . ( 2 ) . [ متأسفانه بقيهء بيانات آن شهيد بزرگوار در نوار ضبط نشده است . ]