چيزهايى مىفهمد كه خود اين كه براى او نقل كرده نمىفهمد . اين است كه ما مىبينيم سخنان پيغمبر ، در هر رشته‌اى ، دقيقاً قرن به قرن عمق بيشترى ( نمىگويم پيدا كرده ) براى آن كشف شده است . ( البته مىدانيد حساب اوصياى پيغمبر ، ائمهء اطهار جداست . كلمات آنها مثل كلمات پيغمبر است . راجع به افراد عادى دارم صحبت مىكنم . ) در قرن اول و دوم هرگز به اندازهء قرن سوم نمىتوانستند به عمق مطالب پيغمبر برسند ، و در قرن سوم به اندازهء قرن چهارم ، و در قرن چهارم به اندازهء قرن پنجم . تاريخ علوم اسلامى اين امر را نشان مىدهد . اگر شما اخلاق را مطالعه كنيد ، فقه را مطالعه كنيد ، معارف و فلسفه را مطالعه كنيد ، عرفان را ملاحظه كنيد ، مىبينيد در هر قسمت كه پيغمبر سخن گفته است ، مفسرينى كه در دوره‌هاى بعد آمده‌اند واقعاً بهتر توانسته‌اند به عمق كلام پيغمبر برسند . اعجاز پيغمبر در همين است . ما تنها اگر فقه خودمان را در نظر بگيريم ، چنانچه يك نابغهء هزار سال پيش را مثلًا در نظر بگيريم ، شيخ صدوق و شيخ مفيد و حتى شيخ طوسى را در فهم معانى [ كلمات ] پيغمبر در مسائل فقهى در نظر بگيريم ، و بعد بياييم نهصد سال بعدش شيخ مرتضى انصارى را در نظر بگيريم ، مىبينيم شيخ مرتضى انصارى در نهصد سال بعد از شيخ طوسى و شيخ مفيد و شيخ صدوق بهتر مىتواند سخن پيغمبر را تحليل كند . آيا از اين جهت است كه شيخ مرتضى نبوغ بيشترى از شيخ طوسى داشته است ؟ نه ، علم زما ن او وسعت بيشترى از علم زمان شيخ طوسى دارد ؛ علم جلوتر رفته است و در نتيجه اين بهتر مىتواند به عمق سخن پيغمبر برسد تا او كه در هزار سال قبل بوده است . آينده هم همين‌طور است . صد سال ديگر ، دويست سال ديگر افرادى پيدا خواهند شد كه خيلى عميقتر از شيخ انصارى سخنان پيغمبر را درك كنند . اين در گفتار . عمق رفتار پيغمبر صلى الله عليه و آله در تفسير و توجيه رفتار پيغمبر هم عيناً همين مطلب هست . همين‌طور كه سخن پيغمبر معنى دارد و براى يك معنى ادا شده است ، رفتارهاى پيغمبر هم همه معنى و تفسير دارد و بايد در آنها تعمق كرد : « لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الْآخِرَ . »