تاريخ بوده است . و عده‌اى از مسيحيهاى جغرافيايى - نه مسيحىاى كه ايمانى هم به مسيح داشته باشد - اساساً مىگويند : آيا مسيحى در دنيا وجود داشته يا مسيح يك شخصيت افسانه‌اى است و او را ساخته‌اند ؟ اصلًا در وجود مسيح شك مىكنند . البته اين حرف از نظر ما چرند است . قرآن [ وجود مسيح را ] تأييد كرده و ما از آن جهت كه به قرآن ايمان داريم ، در اين مطلب شك نداريم . [ همچنين اينكه ] حواريّين عيسى چه كسانى بودند ؟ انجيل در چه تاريخى و چند صدسال بعد از عيساى مسيح به صورت كتاب درآمد ؟ چند انجيل بود ؟ اينها همه مخدوش است . ولى براى ما مسلمين ، اين منبع ، چه منبع گفتار و چه منبع رفتار پيغمبر اكرم به صورت دو منبع بسيار مسلّم و تا شعاع بسيار زيادى قطعى - نه فقط ظنّىِ قابل اعتماد - وجود دارد . اين مطلبى بود كه در مقدمهء اين بحث خواستم عرض كنم . حال ، آنچه ما موظفيم از وجود پيغمبر اكرم استفاده كنيم ، هم در گفتار است و هم در رفتار ، هم در قول است و هم در فعل ؛ يعنى سخنان پيغمبر براى ما راهنما و سند است و بايد از آن بهره بگيريم ، و همچنين فعل و رفتار پيغمبر . در اينجا بايد توضيحى براى اين مطلب عرض كنم . اول اين بحث را راجع به سخن و گفتار بكنم تا بعد در رفتار هم بتوانم توضيح بدهم . عمق كلام پيغمبر صلى الله عليه و آله عمده در كلمات بزرگان اين است كه نكات بسيار دقيقى كه در اين كلمات گنجانيده شده است ، افراد بتوانند درك كنند ، خصوصاً كه پيغمبر اكرم دربارهء سخنان خودش فرمود ( و عمل هم نشان داد ) : اعْطيتُ جَوامِعَ الْكَلِمِ « 1 » . خدا به من كلمات جامعه داده است . يعنى خدا به من قدرتى داده است كه با يك سخن كوچك يك دنيا مطلب مىتوانم بگويم .

--> ( 1 ) امالى شيخ طوسى ، ج 2 / ص 98 و 99 .