ديباچه . الف . دعوتهاى سه بعدى پديدهء دعوت كه فردى از افراد يك نوع ، ساير افراد را به عقيده و مرامى بخواند و آنها را به سويى بكشاند ، از مختصات اجتماع بشرى است . شعاع تأثير اين دعوتها از حيث عرض و طول و عمق يكسان نيست ، متفاوت است . تأثير بيشتر آنها كم [ بوده ] و در ابعاد كوچكى صورت گرفته و مىگيرد و لهذا از جنبهء تاريخى و اجتماعى قابل توجه و اهميت نيست . اما پاره‌اى از دعوتهاست كه لااقل در يك بعد پيشروى داشته است ، مثلًا سطح وسيعى را ولو براى مدت كوتاهى فرا گرفته ، و يا قرنهاى متمادى - هر چند در ميان مردمى اندك - دوام يافته ، و يا نفوذى ريشه‌دار گرچه در ميان مردمى اندك و در زمانى نسبتاً كوتاه پيدا كرده است . اين گونه دعوتها درخور اهميت و شايستهء بررسى و تحليل و احياناً تجليل است . آنچه بيش از همه در خور اهميت و قابل توجه است ، دعوتهايى است كه در همهء ابعاد پيشروى داشته است ؛ هم سطح بسيار وسيعى را اشغال كرده و هم قرنهاى متمادى در كمال اقتدار حكومت كرده و هم تا اعماق روح بشر ريشه دوانده است . اين گونه دعوتهاى سه بعدى مخصوص سلسلهء پيامبران است . كدام مكتب فكرى و فلسفى را مىتوان پيدا كرد كه مانند اديان بزرگ جهان بر صدها ميليون نفر در مدت سى قرن و بيست قرن و حداقل چهارده قرن حكومت كند و به سرّ ضماير