كشته شدند . خلاصه يك شعر و يك خيال [ باعث شد كه خودش و دو نفر ديگر را به كشتن دهد . ] اول عقل خود را به كار برد ، ديد زورش نمىرسد ، مىرفت كه جانش را نجات دهد . بعد به خاطر همين كه آخر منم كه اين شعر را گفته‌ام ، من ديگر نبايد فرار كنم ، همان حرف غلام ، او را برگرداند ، برگشت و كشته شد . غرض اين است كه ماركس هم [ انگيزه‌هاى غير اقتصادى را ] در اين حدود قبول دارد ولى براى اينها اصالتى قائل نيست ، چنان كه خود ما هم براى كارهاى تقليدى نقشى قائل هستيم ولى براى اين كارها پُرى اصالت قائل نيستيم . من مىخواستم در دنبالهء بحثهاى جلسهء پيش ، يكى از آقايان داوطلب شود ، مطالعه‌اى كند و كنفرانسى بدهد روى مسئلهء نژاد كه در جلسات پيش مطرح بود و اجمالًا اشاره شد كه در دنياى اروپا برخى فلسفه‌هاى اجتماعى براساس نژادپرستى به وجود آمد كه نازيسم آلمان و فاشيسم ايتاليا بر همين اساس بود و حتى هگل تا حدى به همين جنبهء نژادپرستى تمايل دارد ؛ كنفرانسى داده شود راجع به اينكه چگونه شد و چه جريان تاريخى در اروپا رخ داد كه منتهى به اين فلسفه شد . زيرا ما از يك طرف مىبينيم كه آن حركت ادبى ابتدايى كه در اروپا پيدا شد حركت در جهت حقوق بشر بود مثل اعلاميهء استقلال آمريكا و اعلاميهء حقوق بشر فرانسه ، و اينها همه در اطراف وحدت بشريت و اينكه هيچ امتيازى ميان نژادها نيست دور مىزد . اصلًا اعلاميهء حقوق بشر فرانسه و همچنين اعلاميهء استقلال آمريكا بر اين اساس است كه همهء افراد بشر متساوى آفريده شده‌اند و ميان قومى و قومى ، و نژادى و نژادى امتيازى نيست . چطور شد كه يك مرتبه اين افكار نژادى به وجود آمد ؟ البته مىگويند بعد از انقلاب فرانسه كه براساس همان اعلاميه بود و آلمانيها هم خيلى از اين فكر استقبال كردند ، در عمل ديدند كه اين اعلاميهء حقوق بشر فرانسه هم وسيله‌اى شده براى استثمار ، يعنى فرانسويها ملتهاى ديگر و از آن جمله آلمانيها را به نام اعلاميهء حقوق بشر [ استثمار مىكنند و ] امتيازى براى خود نسبت به ملتهاى ديگر قائل هستند . از اينجا فكر ناسيوناليسم به وسيلهء فيخته و ساير فيلسوفان در آلمان ظهور كرد . اينها براى اينكه خودشان را از استثمار فرانسه نجات دهند ، آمدند فكر ناسيوناليسم و اصالت نژاد ژرمن را به وجود آوردند . دلم مىخواست كه تاريخچهء فاشيسم و نازيسم و ريشه‌هاى آن كه اين فلسفه از كجا پيدا شد و مسئلهء ناسيوناليسم در دنيا اكنون چه حالتى دارد - اگرچه امروز ناسيوناليسم را مىخواهند از جنبهء نژادى و خونى خارج كنند و جنبهء فرهنگى به آن بدهند - مورد بحث قرار گيرد . اگر كنفرانسى روى اين موضوع داده شود خيلى خوب است .