فكرى ، مذهبى ، اخلاقى داريد چيزى از آن براى شما فطرى نيست ، همه را جامعه به شما داده ، منتها فرق شما [ با حيوان يا جماد ] اين است كه شما نوار ضبط صوت هستيد و صوتهاى بيرون را ضبط مىكنيد ولى اين مقوا اين قدرت را ندارد . حيوان اگر در جامعه بيايد نمىتواند از جامعه بگيرد ولى انسان كه وارد جامعه شود از جامعه مىگيرد . اين نظريه نيز به كلى انكار فطرت است . نظريهء سوم - كه ما هروقت مىگوييم « فطرت » مقصودمان اين است - مىگويد انسان نه ساخته شده و پرداخته شده به دنيا مىآيد و نه خالىِ خالى و فاقد هر بعدى از ابعاد انسانى كه تمام ابعاد انسانى را جامعه به او بدهد ، بلكه انسان وقتى كه به دنيا مىآيد ، بذر اين امور انسانى در وجودش كاشته شده ، در جامعه اينها بايد رشد كند . مثل زمينى كه بذر را در آن پاشيده‌اند و الآن در درون اين زمين وجود دارد ، فقط احتياج دارد به اينكه به اين زمين آب و نور و حرارت برسد و شرايطِ مساعد موجود باشد تا اين بذر از درون رشد كند . امور فطرى در انسان اين گونه است . وقتى مىگويند انسان با يك سلسله امور فطرى به دنيا مىآيد ، نه به اين معنى است كه آنچنان كه يك عالِم از جهان و خدا تصور و تصديق دارد ، او هم با يك تصور و تصديقى از جهان و خدا و از اخلاق و مذهب و همهء مسائل به دنيا مىآيد . نه ، بذر اينها در نهادش هست ؛ اگر جامعه بخواهد اينها را پرورش بدهد ، همين قدر كه به اينها آب و هوا و نور و حرارت برساند آن خودش از درون رشد مىكند . بنابراين مسئلهء خدا كه يك امر فطرى است ، به اين معنا يك امر فطرى است . چنين نيست كه احتياج به آمدن پيغمبران نباشد ، احتياج به اين باغبان نباشد ، ولى او فقط باغبان است . و لهذا قرآن مىگويد : ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا « 1 » ما تا پيغمبرى در ميان مردمى نفرستاده باشيم آن مردم را هرگز عذاب نمىكنيم ؛ يعنى آن مقدارى كه در فطرت دارند زمينهء پرورش دعوت پيغمبران را درست مىكند ، پيغمبران مىآيند اينها را متذكر مىكنند ، در واقع روى اين زمينى كه بذرش پاشيده شده عمل مىكنند و اين بذر را پرورش مىدهند . بنابراين مانعى نيست كه انسان بالفطره يك سلسله امور را بداند و در عين حال چون تعليم و تذكر يك پيغمبر به او نرسيده معذور باشد . اين ، حرف درستى است و اشكال ندارد . - اينكه فرموديد « إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ » « 2 » عبارت از نظام خاتم باشد آيا منافات ندارد با آن آيه كه إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هادُوا وَ النَّصارى وَ الصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ

--> ( 1 ) اسراء / 15 . ( 2 ) آل عمران / 19 .