نمىشود گفت كه در زبان فارسى شكستن دو معنا دارد ، يكى شكاندن ، شكنندگى ؛ و ديگر قبول كردن عمل شكنندگى . اينها دو وجههء استعمال است . و اما دينِ به معنى شريعت و قانون . ما ديديم كه در قرآن خود لفظ « دين » نه به معنى فرمانروايى آمده است نه به معنى اطاعت ؛ مشتقاتش چرا : فَلَوْ لا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ « 1 » اىْ غَيْرَ « مَقهورين » ( چنين چيزى ) كه اختيار با خودشان نيست . ولى لفظ دين ( صيغهء « دين » كه على الظاهر صفت مشبّهه است ) به آن معانى نيامده . چرا به شريعت و قانون « دين » مىگويند ؟ چون « ما يَدينُ بِهِ » است يعنى انسان وقتى مىخواهد خدا را اطاعت كند به چه اطاعت مىكند ؟ آن مظهر اطاعتش چيست ؟ دستورهاى خدا . مىگوييم دين يعنى اطاعت كردن حق ، اگر بگوييم « دانَ الْانْسانُ لِلَّهِ » يعنى انسان خدا را اطاعت كرد ، در چه ؟ ( يك چيزى بايد موضوع اطاعت باشد ) : دستورهاى خدا . پس به شرع از آن جهت « دين » مىگويند كه موضوعِ اطاعت انسان است . بعد برويم سراغ اينكه چرا به جزا « دين » مىگويند ؟ آن هم به همين اعتبار است . وقتى كه يك دستور به دنبال خودش پاداش و كيفر داشته باشد ملاك اطاعت دارد ، و اگر پاداش و كيفر نداشته باشد ملاك اطاعت ندارد . اگر به مجازات مىگويند « دين » يعنى « ما بِسَبَبِهِ يَدينُ الْانْسانُ لِلَّهِ » باز همان است ، منتها متعلَّقاتش حذف مىشود . بنابراين اصلًا دين همان معناى اطاعت و خضوع و تذلّل است ، منتها گاهى به نفس اطاعت و تذلّل گفته مىشود ، گاهى به موضوع اطاعت و تذلّل گفته مىشود و گاهى به سبب اطاعت و تذلّل ، يعنى چيزى كه سبب مىشود كه انسان در مقابل حق اطاعت و تذلّل كند و آن اين است كه هركارى كه براى حق انجام بدهد ، چه خوب چه بد ، نتيجه‌اش را در نزد او مىگيرد . بعد ايشان مىخواهد بگويد كه قرآن يك تعبير جامع هم دارد ، كه روى اين كمى بايد فكر كرد كه واقعاً چنين چيزى هست [ يا نه . ] مىگويد كه در بعضى تعبيرات قرآن ، وقتى مىگويد « دين » يعنى مجموع اين چهار امر : فرمانرواييهاى خدا ، اطاعتهاى بنده ، قانونها و شريعتها ، و مجازاتها ؛ يعنى مجموع يك نظام . يك نظامى كه مشتمل بر فرمانروايى خداست و مشتمل بر اطاعت و خضوع و عبوديت بنده است و مشتمل بر يك سلسله قوانين و مقررات است و مشتمل بر يك سلسله مجازاتها ، اين مجموع يعنى دين . حالا ببينيم آيا واقعاً چنين چيزى هست كه گاهى اگر [ در قرآن ] دين گفته شده ، همهء اينها گفته شده است ؟ آيا دين به معنى فرمانروايى خدا و اطاعت بنده و مجموع مقرراتى كه از ناحيهء خدا براى بندگان وضع شده و مجموع مجازاتهايى كه براى اطاعت و عصيانها قرار داده شده ، در قرآن به كار برده شده يا نه ؟

--> ( 1 ) واقعه / 86 .